نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجو دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
2 استادیار شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
3 استاد شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Neighborhood economic sustainability is central to ensuring justice, welfare, and developmental opportunities for children. This study aims to identify and prioritize economic indicators contributing to the realization of sustainable child-friendly neighborhoods. The guiding question is: which economic indicators most strongly influence child-friendly neighborhood sustainability, and how do their priorities vary across three urban scales (metropolis, medium-sized city, small town)?
The research adopted a mixed and applied methodology. First, a systematic review of scientific literature and domestic and international policy documents was conducted, followed by systematic content analysis (open coding independently by two researchers) to extract economic indicators. Next, the relative importance of each indicator was assessed using the Analytic Hierarchy Process (AHP) and expert input from 20 specialists. Findings identified nine key indicators: family, occupational, and livelihood welfare, child-centered economic participation, family-based entrepreneurship and employment, financial sustainability of child-related services, reduction of child-related costs, equitable economic access to services, forward-looking economic planning for children, economic justice in children’s benefits, and family economic capacity to support children. Comparative analysis revealed that family welfare consistently ranked first. In metropolises, emphasis was placed on economic justice and cost reduction; in medium-sized cities, human capital and local economy were more prominent; and in small towns, local financial resources, household economic capacity, and family entrepreneurship were prioritized. These results underscore the need for scale-sensitive policies that integrate short-term livelihood measures with long-term mechanisms of financing and justice.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
رشد شتابان جمعیت شهری در دهههای اخیر فشار زیادی بر نظامهای اقتصادی شهرها وارد کرده و ضرورت توجه به توسعۀ پایدار شهری را برجسته کرده است (Lai et al., 2025). پایداری شهری به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامهریزی معاصر، زمانی تحقق مییابد که ابعاد اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و فرهنگی در تعامل متوازن قرار گیرند (فراهانی اصل و وفایی، 1404). در این میان، پایداری اقتصادی نقش زیربنایی دارد؛ زیرا استمرار رفاه، حفظ سرمایههای انسانی و مالی و جلوگیری از کاهش توان اقتصادی شهر در طول زمان به آن وابسته است (دربان آستانه و همکاران، 1398؛ حجیپور و سادات اصفهانی، 1403).
همزمان با گسترش رویکردهای توسعۀ پایدار، توجه به گروههای آسیبپذیر شهری، به ویژه کودکان، در سیاستگذاری شهری افزایش یافته است. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، بیش از 9/1 میلیارد کودک در مناطق شهری زندگی میکنند و این امر ضرورت توجه به حقوق و نیازهای آنان را دوچندان کرده است (United Nations, Department of Economic and Social Affairs [UN DESA], 2015). باوجود رشد ادبیات مرتبط با شهر و محلۀ دوستدار کودک، بیشتر مطالعات بر ابعاد کالبدی و اجتماعی تمرکز داشتهاند و بُعد اقتصادی که نقشی تعیینکننده در پایداری سایر ابعاد دارد، کمتر مورد توجه قرارگرفته است (Zhou et al., 2019 ؛ رضایی و همکاران، ۱۴۰3).
از سوی دیگر، روند فزایندۀ شهریشدن و تغییر سبکهای زندگی چالشهایی جدید را برای کودکان ایجاد کرده است؛ از کاهش فرصتهای بازی آزاد تا نابرابری در دسترسی به خدمات پایه (فصیحی و همکاران، 1403). در چنین شرایطی، محلهها به عنوان واحدهای خرد برنامهریزی شهری، ظرفیتی مهم برای پاسخگویی به نیازهای کودکان دارند (فرخی و همکاران، 1403). با این حال، نبود شاخصهای اقتصادی مشخص و قابل اولویتبندی برای محلههای دوستدار کودک خلأیی جدی در سیاستگذاری ایجاد کرده است (Veckalne & Tambovceva, 2021).
بر این اساس، مسألۀ اصلی پژوهش حاضر آن است که چه شاخصهای اقتصادی میتوانند پایداری محلههای دوستدار کودک را تضمین کنند و چگونه میتوان این شاخصها را در سطح محله اولویتبندی کرد. هدف پژوهش شناسایی و اولویتبندی شاخصهای اقتصادی مؤثر بر تحقق محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک است تا چارچوبی کاربردی برای برنامهریزان شهری و سیاستگذاران ارائه شود.
پیشینۀ پژوهش
مرور ادبیات پژوهش نشان میدهد اگرچه مفاهیم «محلۀ پایدار» و «محلۀ دوستدار کودک» در سالهای اخیر مورد توجه قرارگرفتهاند، ابعاد اقتصادی این دو مفهوم کمتر به صورت تخصصی و مقایسهای در مقیاسهای مختلف شهری بررسیشدهاند. در ایران، بخش عمدۀ مطالعات بر جنبههای کالبدی و اجتماعی تمرکز داشتهاند و فقط در برخی از پژوهشها به نقش اقتصاد شهری اشاره شده است. پروزن و همکاران (1397) نشان دادهاند شاخصهای اقتصادی در کنار شاخصهای خدماتی و کالبدی بر پایداری محلات اثر مستقیم دارند. تیموری و همکاران (1398) در مطالعهای دربارۀ شهر دوستدار کودک در تبریز، بر اهمیت دسترسی اقتصادی خانوادهها به خدمات و عدالت اقتصادی تأکید کردهاند. میرزابیگی و همکاران (1401) نیز بُعد اقتصادی را یکی از شاخصهای کلیدی پایداری شهری معرفی کردهاند. در پژوهش سعیدی (1401)، سرمایهگذاری اقتصادی در زیرساختهای کودکمحور به عنوان عاملی مؤثر بر بازده اجتماعی و اقتصادی محلات مطرح شده است. همچنین، موسوی و همکاران (1402) نشان دادهاند توان اقتصادی خانوارها و عدالت در توزیع تسهیلات شهری نقشی مهم در استفادۀ کودکان از فضاهای شهری دارد.
در ادبیات بینالمللی نیز نقش اقتصاد محلهای در پایداری و رفاه کودکان مورد توجه قرارگرفته است. نم[i] (2018) در کرۀ جنوبی، تأمین مالی پایدار و بودجهبندی هدفمند را عامل موفقیت برنامههای کودکمحور معرفی کردهاند. سازمان یونیسف[ii] (2021) نیز در دستورالعمل جهانی شهر دوستدار کودک، توان اقتصادی خانوادهها، هزینهکرد شهری، دسترسی مالی برابر به خدمات و سیاستهای اقتصادی حمایتگر کودک را یکی از هشت رکن اصلی معرفی میکند. در پژوهش کوردرو-وینوسا[iii] (2023) دربارۀ حکمرانی شهر دوستدار کودک، تأکید شده است که بدون ساختارهای اقتصاد شهری مؤثر، مشارکت کودکان و پایداری شبکۀ خدمات قابل تحقق نیست. از سوی دیگر، چوی[iv] (2024) در مطالعۀ بازآفرینی محلۀ پایدار در فرانسه نشان میدهد شاخصهای اقتصادی مانند تنوع کاربری اقتصادی، سرمایهگذاری شهری و ایجاد فرصتهای شغلی محلی عامل پیشران محلات پایدار هستند. پژوهش چوی بر نقش مؤثر شاخصهای اقتصادی در توازن میان کارایی محیطی و رفاه اجتماعی در طراحی محلههای پایدار تأکید دارد. همچنین، ساپساگلام و اریلمز[v] (2024) با توسعۀ مقیاس سنجش شهر دوستدار کودک، نشان میدهند توجه به بُعد اقتصادی، از جمله بودجهبندی، منابع مالی و سیاستهای اقتصادی مرتبط، برای تحقق پایداری شهری و حمایت از کودکان ضروری است. پژوهش سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی[vi] (2025) نیز بر این نکته تأکید دارد که محلههای دوستدار کودک زمانی پایدار هستند که مدل تأمین مالی آنها متنوع باشد و سرمایهگذاریهای اقتصادی در زیرساختهای کودکمحور متناسب با ظرفیت اقتصادی هر شهر تنظیم شوند.
جمعبندی پیشینه نشان میدهد اگرچه مطالعات مختلف به اهمیت اقتصاد در پایداری محلهها و برنامههای کودکمحور اشارهکردهاند، هیچ یک به صورت مقایسهای و سطحبندیشده، شاخصهای اقتصادی محلۀ دوستدار کودک را در سه مقیاس شهری بررسی نکردهاند. پژوهش حاضر با تمرکز بر این خلأ، به دنبال ارائۀ چارچوبی دقیق برای اولویتبندی شاخصهای اقتصادی در سطوح مختلف شهری است.
مبانی نظری پژوهش
پایداری شهری و نقش اقتصاد در تحقق آن
پایداری شهری بر ایجاد تعادل میان ابعاد زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی تأکید دارد و در این میان، بُعد اقتصادی نقش زیربنایی در حفظ کارایی سایر ابعاد ایفا میکند. ضعف در اقتصاد شهری میتواند به کاهش کیفیت خدمات عمومی، افت سرمایهگذاری و افزایش نابرابری فضایی منجر شود (Choi, 2024; UN-Habitat, 2020).
اقتصاد شهری در دو سطح خرد و کلان بر پایداری اثرگذار است. در سطح خرد، اقتصاد محلهای از طریق ایجاد فرصتهای شغلی، تنوع فعالیتهای اقتصادی و ارتقای توان مالی خانوارها، پایداری محله را تقویت میکند در سطح کلان، سیاستهایی مانند نظام بودجهریزی شهری، سرمایهگذاری در زیرساختها و حمایت اقتصادی از اقشار آسیبپذیر، بنیان توسعۀ پایدار شهری را شکل میدهند (Pike et al., 2019). تجربۀ بسیاری از کشورهای توسعهیافته نشان میدهد سرمایهگذاری پایدار شهری، به ویژه در زیرساختهای حملونقل، خدمات عمومی و فضاهای اجتماعی، باعث افزایش تابآوری اقتصادی و کاهش شکافهای فضایی میشود؛ بنابراین، پایداری اقتصادی نقش واسطی دارد که از طریق آن، عدالت اجتماعی و حفاظت محیطی تقویت شود. از سوی دیگر، اقتصاد در تحقق پایداری شهری ارتباطی مستقیم با کیفیت زندگی شهروندان دارد. شهرهایی که از ساختار اقتصادی قوی، متنوع و تابآوری برخوردار هستند، توانایی بیشتری برای تأمین خدمات شهری، حمایت از اقشار کمدرآمد، کاهش فقر شهری و ایجاد محیطی پویا برای کودکان و خانوادهها دارند (Cordero-Vinueza, 2023).
تبیین شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار
محله به عنوان کوچکترین واحد برنامهریزی شهری، نقشی مهم در تحقق پایداری شهری دارد (حسینی و همکاران، 1399). شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار شامل توان مالی خانوارها، سرمایهگذاریهای عمومی و خصوصی، عدالت اقتصادی و توزیع متوازن منابع هستند (پروزن و همکاران، 1397؛ میرزابیگی و همکاران، 1401). این شاخصها توانایی محله را در ایجاد رفاه، کاهش نابرابری و افزایش تابآوری اقتصادی تعیین میکنند (سعیدی، ۱۴۰۱). در ادامه، شاخصها و زیرشاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار که از پژوهشهای معتبر پیشین استخراج شدهاند، در جدول (1) ارائه شدهاند.
جدول 1- شاخصها و زیرشاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار
|
شاخصها |
زیرشاخصها |
منابع |
|
تقویت اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال پایدار |
تقویت اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال پایدار، تنوعبخشی اقتصادی و توسعۀ صنایع دانشبنیان، کاهش نابرابریهای فضایی، افزایش ارزشافزوده، رونق اقتصادی، جذب سرمایهگذاری خارج از محله، کارآفرینی و بهبود توان اقتصادی، دفاتر و مشاغل محلی |
(اسدی، 1404؛ زیاری و همقدم، 1400؛ حاتمی نژاد و همکاران، 1397؛ برزگر و همکاران، 1397؛ Enab et al., 2024; Adewumi et al., 2023; Mirani, 2023; Pulgar Rubilar et al., 2023; Pike et al., 2019; UN‑Habitat, 2020( |
|
شاخصهای اقتصادی و اشتغال |
قیمت زمین و مسکن، سرقفلی و اجارهبها، درصد جمعیت شاغل، تنوع در فعالیتهای شغلی، رضایت از درآمد، هزینههای زندگی، امنیت شغلی، مدتزمان کاری، همکاران، وضعیت اشتغال در سطح شهر، مالیات، شرایط اقتصادی، میزان درآمد، نظام فعالیتها (خودکفایی محله و سودآوری فعالیتهای تجاری)، تنوع عملکردی، پاسخگویی به نیازهای اصلی، دسترسی به خدمات حملونقل عمومی، آموزشی، فرهنگی، تجاری، بهداشتی و ورزشی، وجود دفاتر و مشاغل محلی و مراکز ارتباطی |
)اسدی، 1404؛ زیاری و همقدم، 1400؛ براتی و همکاران، 1400؛ آزاده و همکاران، 1398؛ Enab et al., 2024; Adewumi et al., 2023; Mirani, 2023; Pike et al., 2019; UN‑Habitat, 2020) |
|
اشتغال و درآمد |
داشتن شغل مناسب، درآمد کافی، تناسب شغل با مدرک تحصیلی، کاهش هزینهها در صورت اشتغال در محله، فرصتهای شغلی مناسب و متعدد در محله، ایجاد دفاتر و کارگاههای محلی، فعالیتهای خانگی و استفادۀ حداکثری از پتانسیلهای محلی، ایجاد چرخش مالی در منابع محلی |
(زیاری و همقدم، 1400؛ براتی و همکاران، 1400؛ عرب عامری و همکاران، 1399؛ آزاده و همکاران، 1398؛ برزگر و همکاران، 1397؛ Enab et al., 2024; Adewumi et al., 2023; Pulgar Rubilar et al., 2023; Pike et al., 2019; UN‑Habitat, 2020; Helsinki Institute of Sustainability Science [HELSUS], 2015( |
|
حملونقل عمومی |
ساعات کار و تعداد وسایل نقلیۀ عمومی، دسترسی مناسب به حملونقل عمومی، تضمین مسیرهای پیادهروی و دوچرخهسواری ایمن، امکان دسترسی به خودرو شخصی |
(زیاری و همقدم، 1400؛ براتی و همکاران، 1400؛ عرب عامری و همکاران، 1399؛ |
|
امکانات و خدمات زیرساختی |
کیفیت راهها، میدانها و معابر، کیفیت آب شرب، تأمین نیازهای روزمره از فروشگاههای محلی، تعداد و کیفیت میادین میوه و ترهبار، کیفیت خدمات بانکی، شبکۀ گاز لولهکشی، وضعیت اینترنت محله |
|
|
بهبود و ارتقای اقتصادی |
بهبود اشتغال، تضمین فرصتهای شغلی متنوع محلی، ارتقای فرصتهای آموزشی و کارآموزی، افزایش درآمدزایی محلی، بهبود سیستم بازسازی و نوسازی شهری، ایجاد تعهدات اقتصادی پایدار و بلندمدت، رفاه و سودآوری اقتصادی، جذب سرمایهگذاری |
(زیاری و همقدم، 1400؛ عرب عامری و همکاران، 1399؛ برزگر و همکاران، 1397؛ Enab et al., 2024; Adewumi et al., 2023; UN‑Habitat, 2020; Pike et al., 2019( |
شاخصهای اقتصادی محلۀ دوستدار کودک
در رویکرد محلۀ دوستدار کودک، سیاستهای اقتصادی مبتنی بر مکان، تخصیص منابع به محلات کمبرخوردار و حمایت مالی از خانوادهها اهمیتی ویژه دارند (OECD, 2025). سرمایهگذاری در زیرساختهای کودکمحور، مشارکت محلی و تأمین پایداری مالی از دیگر شاخصهای اقتصادی این رویکرد هستند (Sapsağlam & Eryılmaz, 2024). مطالعات نشان میدهند سیاستهای اقتصادی باید هزینههای دسترسی به خدمات کودکمحور را کاهش دهند و فرصتهای اقتصادی محلی را تقویت کنند (Alipour Tabrizi et al., 2023). در ادامه، شاخصها و زیرشاخصهای اقتصادی محلۀ دوستدار کودک که از پژوهشهای معتبر پیشین استخراج شدهاند، در جدول (2) ارائه شدهاند.
جدول 2- شاخصها و زیرشاخصهای اقتصادی دوستدار کودک
|
شاخصها |
زیرشاخصها |
منابع |
|
شغل و درآمد والدین |
میزان بیکاری، میزان درآمد، مسائل مربوط به حوزۀ اشتغال، توانایی مالی خانوار در تأمین هزینههای آموزشی، مواد غذایی اساسی و وسایل بازی و تفریح برای کودکان، مشارکت مالی در پروژههای اجرایی سطح محله |
(سلامتی گلبو و همکاران، 1402؛ روستایی و کوهی قولقاسم، 1400؛ ابهری و همکاران، 1400؛ اقبال مقدم، 1395؛
Tayefi Nasrabadi et al., 2021; Acevedo‑Garcia et al., 2020; Wright et al., 2017; OECD, 2025; Sapsağlam & Eryılmaz, 2024; |
|
هزینههای مناسبسازی فضاهای شهری برای کودکان |
هزینۀ ایمنسازی پیادهروها برای تمامی کودکان به ویژه کودکان دارای معلولیت، هزینۀ ایجاد و مناسبسازی فضاهای سبز و آموزشی برای کودکان |
|
|
منابع و درآمدهای مرتبط با کودکان |
بودجۀ اختصاصیافته به امور کودکان، میزان مشارکت والدین در بهسازی خدمات شهری برای کودکان، کمکهای مالی خیّرین و سازمانهای مردمنهاد برای بهبود فضاهای شهری ویژۀ کودکان |
|
|
رفاه و امنیت اقتصادی خانوار |
رفاه در زندگی، کاهش فقر، تأمین مسکن و سکونت مناسب، توان اقتصادی پایدار، نرخ رشد و شکوفایی اقتصادی، پایداری و سرزندگی اقتصادی محلات |
|
|
سرمایۀ انسانی و آموزش |
جمعیت شاغل، سرمایۀ اقتصادی، ارتقای مهارتهای فنی، هوشمندی و دانش در رشد اقتصادی، افزایش نرخ استخدام با مهارت زیاد، بهبود سطح متوسط درآمد خانواده، کاهش خانوارهای تکسرپرست از نظر اقتصادی |
|
|
منابع و شاخصهای اقتصادی |
نرخ فقر، میزان کمکهای مردمی، نرخ مالکیت مسکن، نرخ اشتغال، مدتزمان رفتوآمد، فرصتهای اقتصادی محلی، حفظ خانوادهها، ایجاد مقاصد پرجنبوجوش، تحولات اقتصادی جذاب و صرفهجویی در استفاده از فضا |
|
|
اقتصاد محلی |
توسعۀ فرصتهای اقتصادی در سطح محلات، تقویت پویایی اقتصادی خانوار و جامعۀ محلی |
تحلیل مفهومی ارتباط میان شاخصهای اقتصادی «محلۀ پایدار» و «محلۀ دوستدار کودک»
بُعد اقتصادی در هر دو مفهوم «محلۀ پایدار» و «محلۀ دوستدار کودک» نقشی زیربنایی و تعیینکننده دارد. بررسی شاخصها و زیرشاخصهای این دو رویکرد نشان میدهد بسیاری از شاخصهای اقتصادیِ محلۀ پایدار به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر کیفیت زندگی کودکان و خانوادهها اثرگذار هستند و بستر شکلگیری محلۀ دوستدار کودک را فراهم میکنند. این ارتباط را میتوان در دو محور مفهومی اصلی تحلیل کرد:
شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار از جمله تقویت اقتصاد محلی، افزایش اشتغال، بهبود درآمد، کاهش نابرابریهای فضایی و دستیابی به رونق اقتصادی موجب شکلگیری یک ساختار اقتصادی مقاوم و پایدار در سطح محله میشوند. چنین ساختاری توان مالی خانوار، سطح رفاه و قابلیت مشارکت اجتماعی ساکنان، به ویژه والدین کودکان را افزایش میدهد. در واقع، هرگونه ارتقای پایدار در بُعد اقتصادی محله زمینه را برای بهبود وضعیت معیشت خانوادهها، توانمندسازی والدین و ایجاد فرصتهای برابر برای کودکان فراهم میکند؛ بنابراین، محلۀ پایدار از نظر اقتصادی پیشنیاز تحقق یک محلۀ دوستدار کودک تلقی میشود. شکل (1) نشاندهندۀ این ارتباط مفهومی است.
شکل 1- بنیانهای اقتصادی محلۀ پایدار به مثابۀ زیرساخت محلۀ دوستدار کودک
شاخصهای مرتبط با اشتغال و درآمد در محلۀ پایدار از جمله درصد جمعیت شاغل، امنیت شغلی، تنوع فعالیتهای اقتصادی، رضایت از درآمد و فرصتهای شغلی محلی به صورت مستقیم بر توان مالی والدین اثرگذار هستند. این پیامد در محلۀ دوستدار کودک در چند سطح بروز مییابد که در شکل (2) ارائه شدهاند.
شکل 2- ارتباط اشتغال و درآمد والدین با شاخصهای اقتصادی محلۀ دوستدار کودک
بنابراین، شاخصهای اشتغال در محلۀ پایدار زیربنای شاخص «شغل و درآمد والدین» در محلۀ دوستدار کودک محسوب میشوند.
مواد و روشها
پژوهش حاضر از نظر هدف در زمرۀ پژوهشهای کاربردی–توسعهای قرار دارد و با رویکرد توصیفی-تحلیلی طراحی شده است. هدف اصلی آن شناسایی، تبیین و اولویتبندی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک است. برای دستیابی به این هدف، فرایند پژوهش در سه مرحلۀ متوالی انجام شد که به صورت یکپارچه استخراج و تحلیل دادهها را ممکن کرد. در گام نخست، منابع علمی و اسناد سیاستی داخلی و بینالمللی مرتبط با شهر پایدار و شهر دوستدار کودک به صورت نظاممند گردآوری و بررسی شدند. معیار انتخاب منابع شامل اعتبار علمی، انتشار در مجلات معتبر و ارتباط مستقیم با موضوع عدالت و پایداری اقتصادی در سطح محله بود. در مجموع، 60 منبع استفاده شدند که شامل 5 کتاب، 4۰ مقالۀ علمی پژوهشی، ۱۰ گزارش سیاستی داخلی و ۵ سند بینالمللی بودند. این ترکیب نشاندهندۀ تنوع و کفایت دادههای اولیه برای تحلیل است و امکان شناسایی جامع شاخصهای اقتصادی را فراهم کرد.
در گام دوم، دادههای گردآوریشده با روش تحلیل محتوا و کدگذاری باز بررسی شدند. متون انتخابشده به صورت خط به خط تحلیل شدند و جملات و عبارات مرتبط با ابعاد اقتصادی محلههای دوستدار کودک استخراج شدند. سپس کدها در قالب زیرشاخصها دستهبندی و به شاخصهای محوری و مرکزی تبدیل شدند. کدگذاری توسط دو پژوهشگر مستقل انجام شد و اختلافها در جلسات مشترک برطرف شدند. برای افزایش اعتبار، میزان توافق میان کدگذاران محاسبه شد. در این پژوهش از ضریب کاپا[vii] استفاده شد که فرمول آن به صورت تعریف میشود. در این فرمول، نسبت توافق مشاهدهشده و نسبت توافق مورد انتظار بر اساس احتمال تصادفی است. مقدار کاپا در این پژوهش برابر 82/0 محاسبه شد که نشاندهندۀ توافق زیاد و اعتبار مناسب فرایند کدگذاری است. علاوه بر این، درصد توافق ساده نیز گزارش شد (87%). برای مدیریت دادهها و ساماندهی کدها از نرمافزار MAXQDA 2022 استفاده شد.
در گام سوم، به منظور اولویتبندی شاخصهای اقتصادی استخراجشده، از روش تحلیل سلسلهمراتبی[viii] بهره گرفته شد. پرسشنامههای زوجی بر اساس مقیاس ساعتی از 1 تا 9 طراحی شدند؛ به گونهای که عدد 1 نشاندهندۀ اهمیت برابر و عدد 9 نشاندهندۀ اهمیت بسیار بیشتر یک شاخص نسبت به دیگری بود. انتخاب متخصصان به صورت هدفمند و بر اساس معیارهایی همچون سابقۀ پژوهشی، تجربۀ عملی در پروژههای شهری و دسترسی به اطلاعات محلهای انجام شد. بر اساس جدول (3)، تعداد متخصصان (20 نفر) بر اساس اصل کفایت نمونه در مطالعات تصمیمگیری چندمعیاره تعیین شد؛ به گونهای که دستکم 15 نفر برای پوشش تنوع دیدگاهها لازم است و انتخاب 20 نفر اعتبار نتایج را افزایش میدهد. دادههای حاصل با نرمافزار Expert Choice 11 تحلیل شدند و برای هر ماتریس مقایسۀ زوجی، شاخص سازگاری (CR)[ix] محاسبه شد. فرمول شاخص سازگاری به صورت تعریف میشود که در آن شاخص ناسازگاری و شاخص تصادفی ساعتی است. در این پژوهش، مقدار CR برای تمامی ماتریسها کمتر از 1/0 بود که نشاندهندۀ سازگاری مناسب و اعتبار زیاد مقایسههاست.
جدول 3- ویژگیهای کارشناسان
|
گروه جامعۀ آماری |
ویژگیهای جنسی |
ویژگیهای سنی |
میزان تحصیلات |
|
||||||
|
تعداد کل |
زن |
مرد |
زیر 30 |
30 تا 40 |
41 تا 50 |
بالای 50 |
کارشناسی ارشد |
دکتری و بالاتر |
||
|
کارشناسان شهرسازی |
20 |
7 |
13 |
2 |
8 |
5 |
5 |
3 |
17 |
|
برای بررسی تفاوتها در سطوح شهری، شاخصهای اقتصادی استخراجشده بر اساس طبقهبندی جمعیتی و تعاریف رسمی آماری ایران در سه مقیاس کلانشهر (بیش از 1,000,000 نفر)، شهر میانی (200,000–1,000,000 نفر) و شهر کوچک (کمتر از 200,000 نفر) ارزیابی شدند. این انتخاب آگاهانه بر پایۀ سازگاری با ساختار دادههای ملی، سیاستگذاری محلی و نیاز به بومیسازی شاخصها صورت گرفت؛ زیرا شرایط اقتصادی، ساختار بازار کار، نظام رفاهی و الگوهای مالکیت زمین در هر کشور و حتی درون هر کشور بسیار زمینهای و متفاوت است و استفاده از طبقهبندیهای بینالمللی بدون تطبیق با زمینۀ محلی ممکن است به تفسیرهای نادرست منجر شود؛ بنابراین، هدف ما ارائۀ تحلیلی کاربردی و مرتبط با سیاستگذاری ملی بود که شاخصها را در چارچوب واقعیات دادهای و نهادی ایران بازتاب دهد.
انتخاب خبرگان و روش وزندهی به صورت یکپارچه
برای تضمین پوشش میانرشتهای و حفظ انسجام در فرایند استخراج و اولویتبندی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک، بیست خبره با کدهای E1–E20 دعوت شدند. هرچند گروه در چارچوب کلی «متخصصان شهرسازی» سامان یافت، گزینش افراد بر اساس سابقۀ پژوهشی مرتبط، تجربۀ اجرایی و توانایی پوشش حوزههای مکمل (اقتصاد شهری، حملونقل، سلامت شهری، مطالعات کودکان، پایداری و غیره) انجام شد تا جنبههای اقتصادی، اجتماعی و کالبدی مسأله به طور همزمان مورد توجه قرار گیرند. فرایند وزندهی بر پایۀ روش تحلیل سلسلهمراتبی با تکمیل ماتریسهای زوجی به صورت فردی توسط هر خبره اجرا شد، سپس قضاوتهای فردی با استفاده از میانگین هندسی تجمیع شدند تا وزنهای نهایی حاصل شوند. در این رویکرد، هر خبره دیدگاه مستقل خود را ثبت کرد، ناسازگاری هر ماتریس به صورت جداگانه محاسبه شد و در مواردی که ضریب ناسازگاری بیشتر از آستانه مشاهده شد، از خبرۀ مربوطه خواست شد تا قضاوت خود را بازبینی کند؛ این سازوکار امکان حفظ دیدگاههای فردی، اصلاح ناسازگاری و تولید وزنهای جمعی معتبر را فراهم کرد. به منظور شفافیت و رعایت محرمانگی، خبرگان با کد معرفیشدهاند و جدول (4) حوزۀ تخصص و نقش مشارکتی هر یک را نشان میدهد؛ ترکیب گرایشها و نقشها تضمین میکند عنوان کلی «متخصصان شهرسازی» به معنای تکبُعدیبودن انتخابها نیست و وزندهی بازتابدهندۀ دیدگاههای میانرشتهای مرتبط با موضوع است. ضریب ناسازگاری تمامی ماتریسهای نهایی کمتر از 1/0 بود که نشاندهندۀ اعتبار و پایداری وزنهای بهدستآمده است.
جدول 4- ویژگیهای کارشناسان
|
مراحل مشارکت: استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی، تحلیل |
حوزۀ تخصص مرتبط |
رشته یا گرایش |
کد خبره |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
طراحی محله، فضای عمومی |
شهرسازی و طراحی شهری |
E1 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
سیاستگذاری محلهای |
برنامهریزی شهری |
E2 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، تحلیل |
پیادهمحوری، دسترسی |
حملونقل شهری |
E3 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
فضاهای باز، بازی کودکان |
معماری منظر |
E4 |
|
بازبینی، وزندهی، تحلیل، اعتبارسنجی |
ارزش زمین، پیامد اقتصادی |
اقتصاد شهری |
E5 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
مشارکت شهروندان، سرمایۀ اجتماعی |
جامعهشناسی شهری |
E6 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
پایداری، سازگاری اقلیمی |
برنامهریزی محیطی |
E7 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
ایمنی، دسترسی خدمات سلامت |
سلامت شهری |
E8 |
|
بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
ادراک، رفتار در فضا |
روانشناسی محیطی |
E9 |
|
استخراج، تحلیل، اعتبارسنجی |
تحلیل مکانی، نقشهسازی |
GIS و تحلیل فضایی |
E10 |
|
بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
مدیریت خدمات شهری، تحلیل اقتصادی |
مدیریت شهری |
E11 |
|
بازبینی، اعتبارسنجی |
مقررات شهری، ضوابط کاربری |
حقوق شهری |
E12 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی |
تحلیل پیامدهای اقتصادی |
اقتصاد شهری |
E13 |
|
بازبینی، تحلیل، اعتبارسنجی |
بازآفرینی، عدالت فضایی |
توسعۀ شهری |
E14 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، تحلیل |
ایمنی ترافیکی، شبکۀ محلی |
برنامهریزی حملونقل |
E15 |
|
بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
سایه، تهویه طبیعی |
اقلیمشناسی شهری |
E16 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
اقتصاد شهری |
اقتصاد شهری |
E17 |
|
استخراج، تحلیل، اعتبارسنجی |
دادههای شهری، حسگرها |
فناوری شهری |
E18 |
|
بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
خدمات اجتماعی محلهای |
برنامهریزی اجتماعی |
E19 |
|
استخراج، بازبینی، وزندهی، اعتبارسنجی |
شاخصهای پایداری، مدیریت پسماند |
پایداری شهری |
E20 |
در مجموع، روش پژوهش ترکیبی از مرور نظاممند، تحلیل محتوا و کدگذاری باز و تحلیل سلسلهمراتبی AHP بود. این ترکیب امکان استخراج دقیق شاخصهای اقتصادی و اولویتبندی آنها را فراهم کرد و با استفاده از ابزارهای تخصصی، اعتبارسنجی کدگذاری و محاسبۀ شاخص سازگاری، شفافیت و قابلیت اعتماد نتایج تضمین شد.
یافتهها
در این پژوهش، پس از مرور مبانی نظری و بررسی پیشینۀ مطالعات مرتبط با محلههای پایدار و رویکرد شهر دوستدار کودک، شاخصهای اقتصادی متناسب با محلۀ پایدار استخراج شدند. برای شناسایی مفاهیم، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شد و منابع معتبر داخلی و خارجی به صورت تطبیقی بررسی شدند. فرایند کدگذاری به صورت نظاممند انجام شد. در گام نخست، کدهای باز از متون علمی و گزارشهای سیاستی استخراج شدند؛ این کدها بیانگر گزارهها و مفاهیم اولیه مرتبط با ابعاد اقتصادی محلههای دوستدار کودک بودند. در گام دوم، کدهای مشابه و هممعنا در قالب مقولههای محوری دستهبندی شدند. در گام سوم، مقولههای محوری در سطحی بالاتر تلفیق و به شاخصهای اصلی اقتصادی تبدیل شدند. این فرایند به گونهای طراحی شد که مسیر حرکت از دادۀ خام تا شاخص نهایی شفاف و قابلردیابی باشد. برای نمونه، در حوزۀ «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها»، کدهای باز شامل «نبود فرصت شغلی پایدار»، «اشتغال غیررسمی»، «دوری محل کار از سکونت» و «ساعات کاری طولانی» بودند. این کدها در قالب مقولۀ محوری «فرصتهای شغلی پایدار و مناسب محلی» دستهبندی شدند و در نهایت، به شاخص اصلی «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» تبدیل شدند. در مجموع، یافتهها نشان داد شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار دوستدار کودک در نه دستۀ اصلی طبقهبندی میشوند. هر شاخص اصلی از چند زیرشاخص تشکیل شده است که خود برآمده از کدهای باز اولیه هستند. این ساختار سلسلهمراتبی منطق کدگذاری را روشن میکند و امکان استفادۀ کاربردی از نتایج را برای مدیران شهری و سیاستگذاران فراهم میکند. برای شفافیت بیشتر، شاخصهای اقتصادی در جداول یافتهها ارائه شدهاند تا مسیر کدگذاری و طبقهبندی به صورت عینی قابلمشاهده باشد.
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها: شاخص «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» بیانگر میزان دسترسی خانوارها به فرصتهای شغلی پایدار، درآمد کافی، حمایت سازمانی برای والدین شاغل، استقلال اقتصادی و توانمندسازی مالی است که در نهایت، کیفیت زندگی کودکان و پایداری معیشت خانواده را تضمین میکند. جدول (5) بر اساس دادههای گردآوریشده، زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» را نشان میدهد. این دادهها بیانگر چالشها و نیازهای اصلی خانوادهها در زمینۀ اشتغال، درآمد، حمایت سازمانی، استقلال اقتصادی و توانمندسازی مالی هستند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» قرار میگیرند.
جدول 5- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص رفاه شغلی و معیشتی خانواده
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
نبود فرصت شغلی پایدار در محله، اشتغال غیررسمی و ناپایدار، دوری محل کار از محل سکونت، ساعات کاری طولانی و نامنظم |
فرصتهای شغلی پایدار و مناسب محلی |
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها |
|
درآمد ناکافی خانوار، ناتوانی در تأمین هزینههای اساسی کودکان، نوسان درآمد ماهانه |
سطح درآمد و ثبات درآمد خانوار |
|
|
نبود مرخصی والدین، عدم انعطافپذیری ساعات کاری، کمبود خدمات مراقبت روزانۀ کودک |
پشتیبانی سازمانی و خدمات حمایتی برای والدین شاغل |
|
|
وابستگی خانوار به کمکهای کوتاهمدت، فقدان منابع درآمدی پایدار |
استقلال درآمدی و کاهش وابستگی به کمکهای خارجی |
|
|
فقدان آموزش مهارتی، دسترسی محدود به تسهیلات مالی خرد، نبود برنامههای توانمندسازی اقتصادی محلی |
توانمندسازی اقتصادی و دسترسی به منابع مالی محلی |
جدول 6- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص مشارکت اقتصادی کودکمحور
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
حضور فعال نهادهای محلی، فعالیت مؤسسههای خیریه، مشارکت سازمانهای مردمنهاد، همکاری مدارس و مراکز فرهنگی، سرمایهگذاری بنگاهها، برنامههای مسئولیت اجتماعی شرکتها، حمایت مالی کسبوکارهای محلی، راهاندازی صندوقهای محلی حمایتی، وجود صندوقهای خیریۀ محلهای، مکانیسمهای تأمین مالی پایدار |
نهادها و منابع مالی محلی |
مشارکت اقتصادی کودکمحور |
|
مشارکت ساکنان در سرمایهگذاری، ایجاد کسبوکارهای کوچک مرتبط با کودکان، بازارچهها و نمایشگاههای محلی، برنامههای داوطلبی والدین، گروههای همیاری محلی، شبکههای همیار |
مشارکت شهروندی و اقتصاد خرد محلی |
|
|
برگزاری کارگاههای توانمندسازی والدین، دورههای مهارتی، مشاورۀ کسبوکار و وام خرد، شفافیت در تخصیص منابع، مکانیسمهای پاسخگویی، مشارکت ذینفعان در تصمیمگیری مالی، دسترسی به اطلاعات دربارۀ کمکها، اطلاعرسانی محلهای، کانالهای ارتباطی بین نهادها و خانواده |
توانمندسازی و ظرفیتسازی محلی |
|
|
برنامههای مشترک مدرسه-محله برای تولید درآمد، مشارکت کودکان در فعالیتهای اقتصادی آموزشی |
مشارکت شهروندی و اقتصاد خرد محلی |
مشارکت اقتصادی کودکمحور: شاخص «مشارکت اقتصادی کودکمحور» به معنای ایجاد فرصتهای فعال و هدفمند برای حضور کودکان و خانوادهها در فرایندهای اقتصادی محله است و بر مدیریت منابع مالی، امکانات و سرمایۀ اجتماعی محلی به گونهای تأکید دارد که نیازها و منافع کودکان در اولویت قرار گیرند؛ اهمیت آن در ایجاد شبکههای حمایتی گسترده، ارتقای مسئولیت اجتماعی و افزایش توان اقتصادی خانوادهها نهفته است. همانطور که در جدول (6) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بیانگر چالشها و ظرفیتهای محلی در زمینۀ حضور نهادها، مشارکت شهروندان، توانمندسازی خانوادهها و ایجاد سازوکارهای مالی پایدار هستند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «مشارکت اقتصادی کودکمحور» قرار میگیرند.
کاهش هزینههای کودکمحور: شاخص «کاهش هزینههای کودکمحور» به معنای مدیریت بهینۀ منابع اقتصادی خانوادهها و کاهش فشار مالی آنها برای تأمین نیازهای روزمره و بلندمدت کودکان است و با جهتدهی منابع به آموزش، بهداشت، تغذیه و فعالیتهای تفریحی و فرهنگی، کیفیت زندگی و دسترسی برابر کودکان را ارتقا میدهد و وابستگی خانوار به کمکهای خارجی را کاهش میکند. همانطور که در جدول (7) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر دسترسی مقرونبهصرفه به خدمات، سازوکارهای مالی پایدار و توانمندسازی اقتصادی خانوادهها تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «کاهش هزینههای کودکمحور» قرار میگیرند.
جدول 7- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص کاهش هزینههای کودکمحور
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
هزینۀ زیاد شهریۀ مدرسه، هزینۀ کلاسهای تقویتی، هزینههای زیاد کتاب و لوازمالتحریر، هزینههای درمان و دارو برای کودکان، نبود مراکز بهداشتی رایگان یا ارزان، هزینۀ واکسیناسیون/معاینات دورهای، هزینههای حملونقل برای همراهی کودک، هزینۀ رفتوآمد به مراکز تفریحی دور، نبود امکانات تفریحی ارزان در محله، استفادۀ مشترک از فضاهای مدرسه برای فعالیتهای تفریحی، برنامههای مشترک مدرسه–محله برای کاهش هزینهها، استفادۀ ناکارآمد از فضاها و امکانات محله، عدم هماهنگی بین نهادها برای ارائۀ خدمات مشترک |
دسترسی مقرونبهصرفه و بهرهوری خدمات آموزشی، بهداشتی و تفریحی |
کاهش هزینههای کودکمحور |
|
نبود صندوق محلی حمایتی، کمکهای مقطعی خیّرین، فقدان سازوکار تأمین مالی پایدار برای خانوادهها، نبود برنامههای تخفیف یا یارانۀ محلی برای خانوادههای کمدرآمد، پیچیدگی دسترسی به کمکها |
منابع مالی محلی و مکانیسمهای حمایت پایدار |
|
|
نبود آموزشهای مالی برای خانوادهها، عدم دسترسی به وام خرد یا تسهیلات کسبوکار خانگی، عدم اطلاعرسانی دربارۀ کمکها و تسهیلات، موانع اداری در دریافت حمایت، فقدان برنامههای مهارتی برای والدین، نبود مشاورۀ کسبوکار و بازار برای محصولات خانگی |
توانمندسازی اقتصادی خانوادهها |
برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان: شاخص «برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان» به طراحی و اجرای سیاستها و برنامههای بلندمدتی اشاره دارد که با تمرکز بر رفاه و نیازهای کودکان، دسترسی پایدار آنان به منابع و خدمات ضروری را تضمین میکند و نابرابریهای اقتصادی را در آینده کاهش میدهد. همانطور که در جدول (8) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر سرمایهگذاری بلندمدت، پیشبینی تقاضا، توسعۀ حمایتهای پایدار، مقاومسازی سازوکارهای مالی و استقرار نظام پایش بلندمدت تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان» قرار میگیرند.
جدول 8- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
تخصیص بودجۀ بلندمدت به پروژههای آموزشی و بهداشتی، برنامهریزی سرمایهگذاری در فضاهای بازی و زیرساختهای کودکمحور |
سرمایهگذاری و تضمین منابع بلندمدت |
برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان |
|
نبود برنامههای پیشبینی نیازهای جمعیتی کودکان، فقدان سناریوهای رشد جمعیت و نیازهای خدماتی آینده |
پیشبینی و برنامهریزی تقاضا |
|
|
فقدان طرحهای حمایتی بلندمدت، برنامههای مقطعی و غیرپایدار، نبود سیاستهای حمایتی ساختاری |
توسعۀ برنامههای حمایتی پایدار |
|
|
نبود سازوکارهای مالی مقاوم در برابر بحران، وابستگی به کمکهای کوتاهمدت، عدم تنوع منابع مالی |
تضمین پایداری مالی و مقاومت در برابر بحران |
|
|
فقدان شاخصهای پایش بلندمدت، نبود سازوکار ارزیابی تأثیر سرمایهگذاریها بر رفاه کودکان |
نظام پایش و ارزیابی بلندمدت |
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور: شاخص «کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور» به ایجاد فرصتهای کسبوکار و اشتغال برای خانوادهها با هدف حمایت مستقیم از کودکان اشاره دارد و با افزایش درآمد خانوار، ارتقای رفاه و کیفیت زندگی کودکان، تقویت ابتکار و نوآوری و توسعۀ اقتصاد محله پیوند دارد. همانطور که در جدول (9) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر شکلگیری کسبوکارهای خانوادگی، اشتغال انعطافپذیر والدین، توانمندسازی و دسترسی به منابع حمایتی، مشارکت آموزشی-اقتصادی کودکان و شناسایی موانع ساختاری و نهادی تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور» قرار میگیرند.
جدول 9- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
راهاندازی فروشگاه یا کارگاه خانگی مرتبط با محصولات کودک، تولید اسباببازیهای محلی، فروش خوراکیهای سالم کودکمحور، وجود بازارچۀ محلی، فرصت عرضۀ محصولات خانگی در رویدادهای محلهای، پلتفرمهای فروش محلی |
کسبوکارهای خانوادگی و اقتصاد خرد محلهای |
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور |
|
مشاغل پارهوقت یا انعطافپذیر برای والدین، امکان کار نزدیک به محل سکونت، کار از منزل |
اشتغال انعطافپذیر و مناسب والدین |
|
|
آموزش مهارتهای کسبوکار برای والدین، دورههای مدیریت مالی خانوار، مشاورۀ راهاندازی کسبوکار، دسترسی به وام خرد و تسهیلات مالی محلی، وجود تعاونیهای محلی یا صندوقهای حمایتی |
توانمندسازی و دسترسی به منابع حمایتی |
|
|
برنامههای آموزشی اقتصادی برای کودکان، کارگاههای مهارتی کودکمحور، بازارچههای آموزشی مدرسهای، مشارکت کودکان در فعالیتهای ایمن آموزشی (فروش نمادین، کارگاههای کارآفرینی کودک) |
مشارکت آموزشی-اقتصادی کودکان |
|
|
موانع اداری برای کسبوکارهای خانگی، نبود فضای کار اشتراکی، هزینههای زیاد راهاندازی، تبعیض جنسیتی در دسترسی به فرصتهای اقتصادی، محدودیتهای زمانی برای مادران |
موانع ساختاری و نهادی |
پایداری مالی خدمات کودکمحور: شاخص «پایداری مالی خدمات کودکمحور» به تضمین استمرار منابع مالی برای برنامهها و خدمات مرتبط با کودکان اشاره دارد تا کیفیت و دسترسی به این خدمات در طول زمان حفظ شود و از اختلال در آموزش، بهداشت و رفاه کودکان جلوگیری شود. همانطور که در جدول (10) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر تأمین منابع پایدار و مشارکتی، سرمایهگذاری بلندمدت و تضمین نگهداری، مقاومسازی سازوکارهای مالی در بحرانها و استقرار نظام پایش و تخصیص بهینه منابع تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «پایداری مالی خدمات کودکمحور» قرار میگیرند.
جدول 10- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص پایداری مالی خدمات کودکمحور
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
تخصیص بودجۀ سالانه پایدار به برنامههای کودک، بودجۀ نامنظم و مقطعی، کمکهای خیریهای مقطعی، جذب کمک مالی از بنگاهها و نهادها، مشارکت بخش خصوصی در پروژهها |
تأمین منابع پایدار و مشارکتی |
پایداری مالی خدمات کودکمحور |
|
برنامهریزی سرمایهگذاری برای بازسازی و نگهداری پارکها و مراکز بازی، پروژههای زیرساختی بلندمدت، فقدان بودجۀ نگهداری، پروژههای یکبارمصرف بدون برنامۀ نگهداری |
سرمایهگذاری بلندمدت و تضمین نگهداری |
|
|
نبود صندوق ذخیرۀ محلهای، وابستگی به کمکهای اضطراری در بحرانها، عدم تنوع منابع مالی، تمرکز بر یک منبع بودجهای |
مقاومت مالی و سازوکارهای بحران پذیر |
|
|
نبود شاخصهای پایش مالی، عدم ارزیابی تأثیر هزینهها بر کیفیت خدمات، شفافیت ناکافی در تخصیص بودجه، نبود گزارشدهی مالی محلهای |
نظام پایش و تخصیص بهینه منابع |
دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور: شاخص «دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور» بر فراهمسازی امکان بهرهمندی همۀ کودکان از خدمات آموزشی، بهداشتی و رفاهی باکیفیت بدون توجه به وضعیت مالی خانوادهها تأکید دارد و با کاهش نابرابری و تضمین فرصتهای یکسان برای رشد و توسعه پیوند دارد. همانطور که در جدول (11) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر دسترسی اقتصادی و تضمین کیفیت خدمات، سیاستهای حمایتی و یارانهای برای خانوادههای کمدرآمد و استقرار نظام پایش کیفیت و شفافیت دسترسی تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور» قرار میگیرند.
جدول 11- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
خانوادههای محروم از خدمات به خاطر هزینه، حذف کودکان از برنامههای فوقبرنامه به دلیل هزینه، تفاوت کیفیت خدمات بین محلهها، نبود استاندارد یکسان در مراکز آموزشی و بهداشتی |
دسترسی اقتصادی و تضمین کیفیت خدمات |
دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور |
|
نبود یا کمبود سیاستهای تخفیف و یارانه، پیچیدگی دریافت کمکهای حمایتی، عدم اطلاع خانوادهها از تسهیلات، موانع اداری در بهرهمندی از کمکها |
سیاستهای حمایتی و یارانهای برای خانوادههای کمدرآمد |
|
|
نبود سازوکارهای ارزیابی کیفیت، فقدان شاخصهای کیفیت خدمات کودکمحور، آموزش کارکنان مراکز برای استانداردسازی خدمات، مکانیسم شکایت و پاسخگویی |
نظام پایش کیفیت و شفافیت دسترسی |
عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان: شاخص «عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان» به توزیع عادلانۀ منابع و فرصتهای اقتصادی در سطح محله و جامعه اشاره دارد تا همۀ کودکان بدون تبعیض به خدمات آموزشی، بهداشتی و رفاهی باکیفیت دسترسی داشته باشند و شکافهای اقتصادی کاهش یابند. همانطور که در جدول (12) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر دسترسی اقتصادی و کیفیت برابر خدمات، توزیع عادلانۀ منابع و زیرساختها، نظارت و شفافیت و کاهش شکافهای اقتصادی تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان» قرار میگیرند.
جدول 12- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
حذف کودکان از خدمات به دلیل هزینه، خانوادههای محروم از مراجعۀ درمانی به خاطر هزینه، تفاوت شهریه بین مدارس محلهای و خصوصی |
دسترسی اقتصادی و کیفیت برابر خدمات |
عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان |
|
تمرکز منابع در محلههای برخوردار، نبود توزیع عادلانۀ بودجه و امکانات، تفاوت در کیفیت فضاها و زیرساختها بین محلهها |
توزیع عادلانۀ منابع و زیرساختها |
|
|
نبود سازوکار نظارتی، فقدان شاخصهای پیگیری بهرهمندی، عدم شفافیت در تخصیص کمکها |
نظارت، شفافیت و پاسخگویی |
|
|
تفاوت درآمدی خانوارها، وجود محلههای فقیرنشین با دسترسی محدود، شکاف در فرصتهای آموزشی و تفریحی بین محلهها |
کاهش شکاف اقتصادی و هدفمندسازی حمایتها |
توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک: شاخص «توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک» به ظرفیت مالی خانوادهها برای تأمین نیازهای روزمره و بلندمدت کودکان اشاره دارد و با ارتقای درآمد و امنیت مالی، فراهمسازی فرصتهای شغلی پایدار و انعطافپذیر برای والدین، بهرهگیری از منابع حمایتی محلی و توانایی سرمایهگذاری در آموزش و رفاه کودکان پیوند دارد. همانطور که در جدول (13) مشاهده میشود، دادههای گردآوریشده زیرمقولهها و کدهای باز مرتبط با این شاخص را نشان میدهند و بر ثبات مالی خانوار، دسترسی به فرصتهای شغلی مناسب، سازوکارهای حمایتی محلی و ظرفیت سرمایهگذاری خانوادهها تأکید دارند. هر زیرمقوله به یک مقولۀ محوری مرتبط میشود و در نهایت، همگی ذیل مقولۀ مرکزی «توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک» قرار میگیرند.
جدول 13- ساختار مقولههای مرتبط با شاخص توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک
|
زیرمقولهها (کدهای باز مرتبط) |
مقولۀ محوری |
مقولۀ مرکزی |
|
درآمد ناکافی برای خرید لوازم مدرسه، ناتوانی در تأمین هزینۀ درمان، نبود پسانداز اضطراری |
درآمد و ثبات مالی خانوار |
توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک |
|
اشتغال غیررسمی و ناپایدار، دوری محل کار از خانه، ساعات کاری طولانی، نبود فرصت شغلی مناسب برای والدین |
دسترسی به فرصتهای شغلی پایدار و انعطافپذیر |
|
|
نبود صندوق محلی یا برنامۀ حمایتی، کمکهای مقطعی خیریه، پیچیدگی دسترسی به تسهیلات مالی |
منابع حمایتی محلی و مکانیسمهای تأمین مالی |
|
|
عدم توانایی سرمایهگذاری در آموزش، نداشتن منابع برای فعالیتهای تفریحی و توسعۀ مهارت کودکان |
توانایی سرمایهگذاری خانوار در رفاه و آموزش کودکان |
|
|
هزینههای حملونقل برای همراهی کودک، بدهیهای خانوار، سهم زیاد هزینۀ مسکن از درآمد |
درآمد و ثبات مالی خانوار |
وزندهی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در سطوح مختلف شهری
برنامهریزی و سیاستگذاری اقتصادی برای محلههای پایدار دوستدار کودک مستلزم توجه دقیق به تفاوتهای مقیاسی شهرها است. شرایط اقتصادی، ساختار بازار کار و ظرفیتهای نهادی در کلانشهرها، شهرهای میانی و شهرهای کوچک متفاوت است و بنابراین، تحلیل تفکیکی در سه سطح امکان ارائۀ سیاستهای متناسب و جلوگیری از تعمیمهای غیرواقعی را فراهم میآورد. در این مطالعه، وزندهی شاخصهای اقتصادی محلهای با رویکرد دوستدار کودک در سه مقیاس شهری انجام شد تا اولویتهای سیاستی متناسب با هر مقیاس مشخص شوند. وزندهی شاخصها با استفاده از روش تحلیل سلسلهمراتبی و بر پایۀ قضاوتهای خبرگان حوزۀ شهرسازی و سیاستگذاری کودک انجام شد. پرسشنامههای تخصصی توسط گروهی از متخصصان تکمیل شدند و ضریب ناسازگاری در تمامی ماتریسهای مقایسهای کمتر از 10/0 بود که نشاندهندۀ اعتبار و اتکاپذیری نتایج است.
وزندهی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در سطح کلانشهر: در کلانشهرها، به دلیل جمعیت زیاد، پیچیدگیهای اقتصادی و فشار هزینههای زندگی، اهمیت شاخصهای اقتصادی مرتبط با رفاه خانوادهها و مشارکت محلی پررنگتر است. نتایج تحلیل سلسلهمراتبی نشان میدهد در این مقیاس، اولویتها به گونهای شکلگرفتهاند که بیشترین تأکید بر تأمین معیشت پایدار والدین و کاهش فشار مالی خانوادهها برای دسترسی به خدمات کودکمحور است. جدول (14) وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس کلانشهری را نشان میدهد. این وزنها بر اساس نظر متخصصان و پژوهشگران حوزۀ شهرسازی و سیاستگذاری کودک محاسبه شدهاند و بیانگر اهمیت نسبی هر شاخص در شرایط کلانشهری هستند.
همانطور که مشاهده میشود، شاخص «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» با وزن 129/0 بیشترین اولویت را دارد و اهمیت فراهمکردن فرصتهای شغلی پایدار و تأمین معیشت مناسب برای والدین در ارتقای رفاه اقتصادی کودکان را نشان میدهد. پس از آن، «مشارکت اقتصادی کودکمحور» و «کاهش هزینههای کودکمحور» در رتبههای دوم و سوم قرار دارند که بر نقش جامعۀ محلی و کاهش فشار مالی خانوادهها تأکید دارند. سایر شاخصها مانند برنامهریزی آیندهنگر، کارآفرینی خانوادگی و پایداری مالی خدمات، هرچند وزن کمتری دارند، به عنوان سازوکارهای مکمل در ارتقای عدالت و پایداری اقتصادی کودکمحور عمل میکنند. در مجموع، نتایج کلانشهری نشان میدهد تأکید اصلی بر رفاه والدین و مشارکت اقتصادی محلی است و سایر شاخصها نقش حمایتی و تکمیلی دارند.
وزندهی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در سطح شهر میانی: در شهرهای میانی، شرایط اقتصادی و اجتماعی ترکیبی از چالشهای کلانشهری و محدودیتهای شهرهای کوچک است. خانوادهها از یک سو، با فشار هزینههای زندگی مواجه هستند و از سوی دیگر، منابع مالی و فرصتهای شغلی محدودتر از کلانشهرهاست؛ بنابراین، در این سطح، شاخصهایی که به کاهش هزینهها، پایداری مالی خدمات و تقویت کارآفرینی خانوادگی مربوط میشوند، اهمیت بیشتری پیدا میکنند. جدول (15) وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس شهرهای میانی را نشان میدهد. این وزنها بر اساس نظر متخصصان و پژوهشگران حوزۀ شهرسازی و سیاستگذاری کودک محاسبه شدهاند و بیانگر اولویتهای اقتصادی در شرایط شهرهای متوسط هستند.
جدول 14- وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس کلانشهری
|
شاخص |
بازتعریف |
وزن |
|
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها |
تمرکز بر ایجاد فرصتهای شغلی پایدار برای والدین دارای کودک و تأمین معیشت مناسب خانوادهها به منظور تضمین رفاه اقتصادی و رشد سالم کودکان. |
129/0 |
|
مشارکت اقتصادی کودکمحور |
تأکید بر مشارکت نهادها، خیریهها و جامعۀ محلی در تأمین منابع و خدمات اقتصادی متناسب با نیازهای کودکان. |
128/0 |
|
کاهش هزینههای کودکمحور |
کاهش هزینههای خانوادهها برای دسترسی به خدمات آموزشی، درمانی و تفریحی کودک و افزایش امکان بهرهمندی برابر کودکان از امکانات محله. |
123/0 |
|
برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان |
طراحی و پیشبینی مدلهای مالی و خدمات اقتصادی که با مراحل رشد کودک سازگار باشند و انعطاف لازم برای تغییرات نیازهای اقتصادی آنان را داشته باشند. |
119/0 |
|
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور |
حمایت از ایجاد کسبوکارهای محلی و فرصتهای اشتغال والدین با تمرکز بر خدمات و محصولات مرتبط با کودکان و خانوادهها. |
112/0 |
|
پایداری مالی خدمات کودکمحور |
تأمین منابع مالی بلندمدت برای فضاها و خدمات کودکمحور، جذب سرمایهگذاری و نگهداری پایدار امکانات شهری مرتبط با کودکان. |
098/0 |
|
دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور |
فراهمکردن امکان استفادۀ خانوادهها از خدمات آموزشی، درمانی، فرهنگی و تفریحی کودک با هزینۀ مناسب و در شعاع نزدیک محل سکونت. |
089/0 |
|
عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان |
توزیع عادلانۀ منابع اقتصادی و خدمات کودکمحور، حمایت از کودکان در معرض آسیب و کاهش شکاف اقتصادی بین خانوادهها. |
088/0 |
|
توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک |
ارتقای قدرت خرید و ظرفیت مالی خانوادهها برای تأمین نیازهای کودک، شامل حمایتهای مالی، یارانهها و دسترسی به خدمات مقرونبهصرفه. |
078/0 |
جدول 15- وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس شهرهای میانی
|
شاخص |
بازتعریف |
وزن |
|
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها |
تمرکز بر ایجاد فرصتهای شغلی پایدار برای والدین دارای کودک و تأمین معیشت مناسب خانوادهها به منظور تضمین رفاه اقتصادی و رشد سالم کودکان. |
128/0 |
|
مشارکت اقتصادی کودکمحور |
تأکید بر مشارکت نهادها، خیریهها و جامعۀ محلی در تأمین منابع و خدمات اقتصادی متناسب با نیازهای کودکان. |
125/0 |
|
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور |
حمایت از ایجاد کسبوکارهای محلی و فرصتهای اشتغال والدین با تمرکز بر خدمات و محصولات مرتبط با کودکان و خانوادهها. |
119/0 |
|
پایداری مالی خدمات کودکمحور |
تأمین منابع مالی بلندمدت برای فضاها و خدمات کودکمحور، جذب سرمایهگذاری و نگهداری پایدار امکانات شهری مرتبط با کودکان. |
112/0 |
|
کاهش هزینههای کودکمحور |
کاهش هزینههای خانوادهها برای دسترسی به خدمات آموزشی، درمانی و تفریحی کودک و افزایش امکان بهرهمندی برابر کودکان از امکانات محله. |
098/0 |
|
دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور |
فراهمکردن امکان استفادۀ خانوادهها از خدمات آموزشی، درمانی، فرهنگی و تفریحی کودک با هزینۀ مناسب و در شعاع نزدیک محل سکونت. |
096/0 |
|
برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان |
طراحی و پیشبینی مدلهای مالی و خدمات اقتصادی که با مراحل رشد کودک سازگار باشند و انعطاف لازم برای تغییرات نیازهای اقتصادی آنان را داشته باشند. |
089/0 |
|
عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان |
توزیع عادلانۀ منابع اقتصادی و خدمات کودکمحور، حمایت از کودکان در معرض آسیب و کاهش شکاف اقتصادی بین خانوادهها. |
083/0 |
|
توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک |
ارتقای قدرت خرید و ظرفیت مالی خانوادهها برای تأمین نیازهای کودک، شامل حمایتهای مالی، یارانهها و دسترسی به خدمات مقرونبهصرفه. |
076/0 |
همانطور که مشاهده میشود، در شهرهای میانی، شاخص «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» با وزن 128/0 همچنان بیشترین اولویت را دارد، اما بلافاصله پس از آن «مشارکت اقتصادی کودکمحور» و «کارآفرینی و اشتغال خانوادگی» اهمیتی ویژه پیدا میکنند. این نتایج نشان میدهد در شهرهای متوسط، علاوه بر تأمین معیشت خانوادهها، تقویت کسبوکارهای محلی و مشارکت جامعه در حمایت از کودکان نقش کلیدی دارد. شاخصهایی مانند «پایداری مالی خدمات» و «کاهش هزینههای کودکمحور» نیز در رتبههای بعدی قرار دارند و بیانگر نیاز به سیاستهای حمایتی پایدار برای کاهش فشار اقتصادی خانوادهها هستند. در مجموع، یافتهها نشان میدهد در شهرهای میانی، سیاستگذاری باید بر ترکیب حمایت از خانوادهها، مشارکت محلی و ایجاد فرصتهای شغلی متناسب با شرایط اقتصادی این شهرها تمرکز داشته باشد.
وزندهی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در سطح شهر کوچک: در شهرهای کوچک، محدودیت فرصتهای شغلی و وابستگی به منابع محلی بیشتر دیده میشود. خانوادهها معمولاً با ظرفیت اقتصادی محدودتری مواجه هستند و نقش جامعۀ محلی و کسبوکارهای کوچک در تأمین نیازهای کودکان پررنگتر است؛ بنابراین، در این سطح، شاخصهایی مانند توان اقتصادی خانواده، کارآفرینی خانوادگی و مشارکت محلی اهمیت بیشتری پیدا میکنند. جدول (16) وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس شهرهای کوچک را نشان میدهد. این وزنها بر اساس نظر متخصصان و پژوهشگران حوزۀ شهرسازی و سیاستگذاری کودک محاسبه شدهاند و بیانگر اولویتهای اقتصادی در شرایط شهرهای کوچک هستند.
جدول 16- وزن نهایی شاخصهای اقتصادی محلۀ پایدار با رویکرد دوستدار کودک در مقیاس شهرهای کوچک
|
شاخص |
بازتعریف |
وزن |
|
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها |
تمرکز بر ایجاد فرصتهای شغلی پایدار برای والدین دارای کودک و تأمین معیشت مناسب خانوادهها به منظور تضمین رفاه اقتصادی و رشد سالم کودکان. |
127/0 |
|
توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک |
ارتقای قدرت خرید و ظرفیت مالی خانوادهها برای تأمین نیازهای کودک، شامل حمایتهای مالی، یارانهها و دسترسی به خدمات مقرونبهصرفه. |
126/0 |
|
مشارکت اقتصادی کودکمحور |
تأکید بر مشارکت نهادها، خیریهها و جامعۀ محلی در تأمین منابع و خدمات اقتصادی متناسب با نیازهای کودکان. |
118/0 |
|
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی کودکمحور |
حمایت از ایجاد کسبوکارهای محلی و فرصتهای اشتغال والدین با تمرکز بر خدمات و محصولات مرتبط با کودکان و خانوادهها. |
116/0 |
|
کاهش هزینههای کودکمحور |
کاهش هزینههای خانوادهها برای دسترسی به خدمات آموزشی، درمانی و تفریحی کودک و افزایش امکان بهرهمندی برابر کودکان از امکانات محله. |
102/0 |
|
پایداری مالی خدمات کودکمحور |
تأمین منابع مالی بلندمدت برای فضاها و خدمات کودکمحور، جذب سرمایهگذاری و نگهداری پایدار امکانات شهری مرتبط با کودکان. |
099/0 |
|
برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر برای کودکان |
طراحی و پیشبینی مدلهای مالی و خدمات اقتصادی که با مراحل رشد کودک سازگار باشند و انعطاف لازم برای تغییرات نیازهای اقتصادی آنان را داشته باشند. |
095/0 |
|
دسترسی اقتصادی برابر به خدمات کودکمحور |
فراهمکردن امکان استفادۀ خانوادهها از خدمات آموزشی، درمانی، فرهنگی و تفریحی کودک با هزینۀ مناسب و در شعاع نزدیک محل سکونت. |
078/0 |
|
عدالت اقتصادی در بهرهمندی کودکان |
توزیع عادلانۀ منابع اقتصادی و خدمات کودکمحور، حمایت از کودکان در معرض آسیب و کاهش شکاف اقتصادی بین خانوادهها. |
075/0 |
همانطور که مشاهده میشود، در شهرهای کوچک، شاخص «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» (127/0) و «توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک» (126/0) بیشترین اولویت را دارند. این نتایج نشان میدهد در این مقیاس، تأمین معیشت خانوادهها و افزایش ظرفیت مالی آنان برای حمایت از کودکان حیاتی است. پس از آن، «مشارکت اقتصادی کودکمحور» و «کارآفرینی خانوادگی» اهمیتی ویژه دارند که بیانگر نقش جامعۀ محلی و کسبوکارهای کوچک در ارتقای رفاه کودکان است. سایر شاخصها مانند کاهش هزینهها، پایداری مالی خدمات و برنامهریزی آیندهنگر، هرچند وزن کمتری دارند، به عنوان سازوکارهای مکمل در کاهش فشار اقتصادی و تضمین عدالت اجتماعی عمل میکنند. در مجموع، یافتهها نشان میدهد در شهرهای کوچک، سیاستگذاری باید بر توانمندسازی خانوادهها و حمایت از کسبوکارهای محلی متمرکز باشد تا عدالت و پایداری اقتصادی کودکمحور تحقق یابد.
مقایسۀ نهایی سطوح مختلف شهری
وزندهی شاخصهای اقتصادی در سه مقیاس شهری نشاندهندۀ هر دوی تداوم اولویتها و تغییرات مقیاسمحور است. از نظر عددی، «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» در هر سه مقیاس بیشترین وزن را دارد (کلانشهر 129/0؛ شهر میانی 128/0؛ شهر کوچک 127/0) که نشاندهندۀ اجماع خبرگان بر اهمیت تضمین معیشت والدین برای ارتقای رفاه کودکان است. با این حال، ترتیب و وزن نسبی سایر شاخصها با تغییر مقیاس جابهجا میشود و این جابهجاییها پیامهای سیاستی متفاوتی را ایجاب میکنند: کلانشهرها: پس از «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها»، «مشارکت اقتصادی کودکمحور» (128/0) و «کاهش هزینههای کودکمحور» (123/0) در اولویت قرار دارند؛ به این معنا که در مقیاسهای بزرگتر، کاهش فشار هزینهای خانوادهها و تقویت سازوکارهای مشارکتی محلی برای دسترسی کودکان به خدمات اهمیت بیشتری دارد. شهرهای میانی: اگرچه «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» همچنان اول است، «مشارکت اقتصادی کودکمحور» (125/0) و «کارآفرینی و اشتغال خانوادگی» (119/0) جایگاهی بالاتر نسبت به کلانشهرها یافتهاند؛ این الگو نشان میدهد در شهرهای متوسط، ترکیب حمایت درآمدی و تقویت ظرفیتهای اقتصادی محلی (کسبوکارهای خرد) باید همزمان دنبال شود. شهرهای کوچک: در این مقیاس «توان اقتصادی خانواده برای حمایت از کودک» (126/0) تقریباً هموزن «رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها» (127/0) است؛ یعنی در شهرهای کوچک، تقویت ظرفیت مالی خانوارها و مداخلاتی که مستقیماً قدرت خرید و پایداری درآمدی خانوادهها را افزایش میدهند، به همان اندازه اهمیت دارد که ایجاد فرصتهای شغلی پایدار. تغییرات رتبهای شاخصها نیز جالب توجه است: «توان اقتصادی خانواده» از رتبۀ نهم در کلانشهرها به رتبۀ دوم در شهرهای کوچک صعود کرده که نشاندهندۀ حساسیت این شاخص به ساختار بازار کار و منابع محلی است؛ «کارآفرینی و اشتغال خانوادگی» در شهرهای میانی نسبت به کلانشهرها ارتقا یافته است و «کاهش هزینهها» در کلانشهرها وزن بیشتری دارد. این الگوها نشان میدهند اگرچه یک مؤلفۀ محوری (رفاه شغلی) در همۀ مقیاسها ثابت است، اولویتبندی ثانویه باید متناسب با ویژگیهای مقیاس شهری تنظیم شود. در شکل (3)، نمودار مقایسهای همۀ شاخصها ارائه شده است.
جدول (۱۷) مقایسهای از اولویتهای اقتصادی محلههای دوستدار کودک در سه مقیاس شهری را ارائه میدهد.
نتایج نشان میدهد سیاستهای اقتصادی کودکمحور باید همزمان دو ویژگی داشته باشند: (۱) تمرکز بر تضمین معیشت والدین به عنوان اولویت مشترک، و (۲) تنظیم مداخلات ثانویه بر اساس مقیاس شهری: در کلانشهرها اولویت بر کاهش هزینهها و تقویت مشارکت محلی، در شهرهای میانی ترکیب حمایت درآمدی و تقویت کارآفرینی خانوادگی، و در شهرهای کوچک تمرکز بر توانمندسازی مالی خانوارها و پشتیبانی از اقتصاد محلی.
شکل 3- نمودار مقایسهای وزندهی شاخصهای اقتصادی
جدول 17- مقایسۀ اولویتهای اقتصادی در سطوح مختلف
|
مقیاس شهری |
اولویت 1 |
اولویت 2 |
اولویت3 |
|
کلانشهر |
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها (129/0) |
مشارکت اقتصادی کودکمحور (128/0) |
کاهش هزینههای کودکمحور (123/0) |
|
شهر میانی |
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها (128/0) |
مشارکت اقتصادی کودکمحور (125/0) |
کارآفرینی و اشتغال خانوادگی (119/0) |
|
شهر کوچک |
رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها (127/0) |
توان اقتصادی خانواده برای حمایت کودک (126/0) |
مشارکت اقتصادی کودکمحور (118/0) |
بحث و نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف اولویتبندی شاخصهای اقتصادی محلههای پایدار با رویکرد دوستدار کودک و مقایسۀ این اولویتها در سه مقیاس شهری (کلانشهر، شهر میانی، شهر کوچک) انجام شد. این مطالعه خلأ موجود در ادبیات داخلی و بینالمللی را هدف قرار داد که کمتر به تحلیل مقایسهای ابعاد اقتصادی در سطوح مختلف شهری توجه داشته است. همچنین، چارچوبی عملی برای سیاستگذاری کودکمحور در سطح محله ارائه میدهد.
یافتههای اصلی نشان میدهد رفاه شغلی و معیشتی خانوادهها در هر سه مقیاس شهری بیشترین وزن و اولویت را دارد؛ این نتیجه بر نقش محوری تأمین معیشت والدین در ارتقای رفاه و رشد کودکان دلالت دارد. در سطح کلانشهر، پس از رفاه شغلی، مشارکت اقتصادی کودکمحور و کاهش هزینههای کودکمحور بیشترین اهمیت را دارند که نشاندهندۀ ضرورت سیاستها و سازوکارهای حمایتی و نهادمحور برای کاهش فشار مالی خانوارها در محیطهای شهری بزرگ است. در شهرهای میانی، علاوه بر رفاه والدین، مشارکت اقتصادی و کارآفرینی و اشتغال خانوادگی برجسته شدند که بیانگر اهمیت تقویت ظرفیتهای اقتصادی محلی و توسعۀ کسبوکارهای کوچک است. در شهرهای کوچک، توان اقتصادی خانواده و کارآفرینی خانوادگی وزن بیشتری دارند؛ این امر نشان میدهد در مقیاسهای کوچکتر، تقویت ظرفیت مالی خانوارها و ایجاد فرصتهای شغلی محلی از اولویتهای سیاستی است. یافتهها با نتایج مطالعات داخلی (پروزن و همکاران، ۱۳۹۷؛ تیموری و همکاران، ۱۳۹۸؛ میرزابیگی و همکاران، ۱۴۰۱؛ موسوی و همکاران، ۱۴۰۲) و اسناد بینالمللی (UNICEF, 2021; OECD, 2025; Nam et al, 2018) همخوانی دارد؛ با این تفاوت که نوآوری این پژوهش در ارائۀ وزندهی مقایسهای شاخصها در سه مقیاس شهری و نشاندادن تغییر اولویتها بر اساس شرایط محلی است. این نتیجه تأکید میکند سیاستگذاری کودکمحور باید مبتنی بر تحلیل مقیاسمحور باشد و از نسخهسازی یکسان برای همۀ شهرها پرهیز کند. شاخصهای مکمل مانند پایداری مالی خدمات کودکمحور، برنامهریزی اقتصادی آیندهنگر، دسترسی اقتصادی برابر و عدالت اقتصادی، هرچند وزن کمتری نسبت به شاخصهای اصلی دارند، نقش حیاتی در تضمین پایداری، عدالت و دسترسپذیری بلندمدت خدمات کودکمحور ایفا میکنند. به عبارت دیگر، ترکیب سیاستهای کوتاهمدت معیشتی با سازوکارهای بلندمدت تأمین مالی و عدالتمحور برای تحقق محلههای پایدار دوستدار کودک ضروری است. علاوه بر شاخصهای مرسوم، چند زیرشاخص کودکمحور که در ادبیات داخلی کمتر عملیاتی شدهاند، از جمله هزینههای اختصاصی کودکان، سهم اشتغال غیررسمی والدین در ثبات درآمد خانوار و مشارکت محلی در خدمات کودکمحور، شناسایی و در فرایند اولویتبندی وارد شدهاند. این رویکرد میانرشتهای و مقیاسمحور امکان تدوین سیاستهای هدفمند و متناسب با ظرفیتهای محلی را برای برنامهریزان شهری فراهم میکند.
پیامدهای سیاستی و کاربردی
محدودیتها و پیشنهادها برای پژوهشهای آتی
چند محدودیت باید در تفسیر نتایج مدنظر قرار گیرند. نمونۀ خبرگان محدود و مبتنی بر گزینش هدفمند بوده است. هرچند ترکیب میانرشتهای و حضور متخصصان اقتصاد شهری در پنل تلاش کرده است اعتبار نظری و کاربردی نتایج را تقویت کند، تعمیمپذیری یافتهها نیازمند مطالعات تکمیلی با نمونههای گستردهتر و مشارکت خبرگان اقتصادی، ذینفعان محلی و خانوادههاست. همچنین، روش AHP مبتنی بر قضاوت خبرگان است و اگرچه ضریب ناسازگاری ماتریسها کنترل و قضاوتها به صورت مستقل تجمیع شدهاند، استفاده از تحلیلهای کمّی تکمیلی و مطالعات مداخلهای میتواند عمق تبیینی و اعتبار نتایج را افزایش دهد. علاوه بر این، چارچوب و آستانههای عملیاتی ارائهشده بر پایۀ دادهها و طبقهبندی شهری ایران تدوین شدهاند و تعمیم مستقیم آنها به سایر کشورها مستلزم تطبیق با زمینههای محلی است.
[i] Nam & Nam
[ii] UNICEF
[iii] Cordero-Vinueza
[iv] Choi
[v] Sapsağlam & Eryılmaz
[vi] OECD
[vii] Cohen’s Kappa
[viii] AHP
[ix] Consistency Ratio
)