شناسایی ابزارهای نوین تأمین مالی در شهرداری همدان

مقدمه

شهرداری‌های ایران، به‌ عنوان نهادهای عمومی غیردولتی، پس از اجرای سیاست خودکفایی در دهۀ ۱۳۶۰، از دریافت بودجۀ مستقیم دولتی محروم شدند. این سیاست که با هدف افزایش استقلال مالی طراحی شده بود، چالش‌هایی متعدد در تأمین منابع مالی پایدار برای اجرای پروژه‌های شهری ایجاد کرده است (آخوندی، ۱۳۹۱؛ کریم‌نیا، ۱۴۰۱؛ خلیل و همکاران، ۱۴۰۱).

در شهر همدان، به ‌عنوان یکی از شهرهای متوسط با ساختار اقتصادی و فرهنگی خاص، وابستگی به منابع درآمدی ناپایدار - مانند عوارض عمومی، بهای خدمات و کمک‌های موردی دولتی - اجرای پروژه‌های کلیدی شهری را با موانع جدی مواجه کرده است. داده‌های سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ نشان می‌دهد بیش از ۷۰ درصد از درآمدهای شهرداری همدان از منابع ناپایدار تأمین شده است؛ وضعیتی که به تأخیر در اجرای پروژه‌های عمرانی مانند احداث پارکینگ‌های عمومی، توسعۀ خطوط اتوبوسرانی و بهبود زیرساخت‌های شهری منجر شده است (حاجی‌لو و همکاران، ۱۳۹۸).

این ناپایداری درآمدها توانایی شهرداری همدان را برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری شهری محدود کرده و بر رشد و پویایی اقتصادی منطقه تأثیر منفی گذاشته است. ناکافی‌بودن منابع سنتی ضرورت شناسایی و به‌کارگیری ابزارهای نوین تأمین مالی را برای برطرف‌کردن موانع موجود و دست‌یابی به توسعۀ پایدار شهری برجسته می‌کند (دادجو و ایمانی، ۱۳۹۳).

با این ‌حال، چالش یادشده صرفاً یک مسألۀ اجرایی نیست، بلکه از دیدگاه نظری بیانگر ناپایداری ساختاری در نظام تأمین مالی شهری ایران است. در واقع، اتکای شهرداری‌ها به عوارض و درآمدهای ناپایدار ریشه در نبود تنوع مالی، ضعف پیوند با بازار سرمایه و غیبت چارچوبی برای استفاده از ابزارهای بازارمحور دارد (صفری و همکاران، ۱۴۰۰). در نتیجه، شهرداری‌ها به‌جای ایفای نقش توسعه‌گر اقتصادی، بیشتر به نهادهای خدماتی و هزینه‌محور تبدیل شده‌اند. این موضوع از دیدگاه نظری به مفهوم پایداری مالی شهری مرتبط است که بر سه مؤلفۀ اساسی استوار است: تداوم درآمدها، انعطاف‌پذیری در برابر نوسانات اقتصادی و عدالت در ساختار درآمدی (World Bank, 2023). ناپایداری در هر یک از این مؤلفه‌ها می‌تواند عملکرد شهرداری‌ها را در مسیر توسعۀ پایدار با اختلال روبه‌رو کند.

در چنین شرایطی، استفاده از ابزارهای نوین تأمین مالی مانند مشارکت عمومی-خصوصی (PPP)[i]، اوراق مالی اسلامی (صکوک)، تأمین مالی جمعی و اوراق قرضۀ سبز، می‌تواند ضمن جذب سرمایه‌های بخش خصوصی و کاهش فشار مالی بر شهروندان، پایداری مالی و استقلال اقتصادی شهرداری‌ها را تقویت کند (سهرابی و صفری، ۱۳۹۸). این ابزارها علاوه بر ایجاد منابع مالی پایدار، باعث افزایش شفافیت مالی، ارتقای کارایی اقتصادی و تقویت مشارکت اجتماعی در فرایند توسعۀ شهری می‌شوند. در شهر همدان، کاربرد این ابزارها در پروژه‌هایی مانند توسعۀ شبکۀ حمل‌ونقل عمومی، احداث پارکینگ‌های عمومی، بازسازی بافت شهری و به‌سازی فضاهای تاریخی می‌تواند به ‌صورت هم‌زمان نیازهای مالی و اهداف توسعۀ پایدار را برآورده کند.

با وجود این، بیشتر پژوهش‌های انجام‌شده در زمینۀ تأمین مالی شهری، بر کلان‌شهرهایی همچون تهران تمرکز داشته‌اند و شهرهایی متوسط مانند همدان را کمتر بررسی کرده‌اند (قاسمی و همکاران، ۱۴۰۱). تفاوت مقیاس شهری در این میان اهمیت اساسی دارد. در کلان‌شهرها، وجود بازار سرمایۀ محلی، بخش خصوصی قدرتمند و ساختار اداری گسترده، زمینۀ اجرای ابزارهای نوین مالی را فراهم می‌کند؛ اما در شهرهای متوسط، محدودیت در گردش سرمایه، کمبود تخصص مالی در بدنۀ شهرداری و وابستگی زیاد به دولت مرکزی، موجب می‌شود قابلیت بهره‌گیری از ابزارهای نوین بسیار کمتر باشد. از این دیدگاه، مقیاس متوسط نه فقط نشانۀ کمبود منابع است، بلکه یک متغیر نهادی و ساختاری محسوب می‌شود که بر ظرفیت جذب سرمایه، میزان ریسک‌پذیری و توانایی شهرداری در استفاده از ابزارهای مالی پیچیده تأثیر مستقیم دارد.

از میان شهرهای متوسط ایران، انتخاب همدان به ‌عنوان مطالعۀ موردی، به دلایل نظری و تجربی مشخصی صورت گرفته است. نخست، این شهر در سال‌های اخیر یکی از بالاترین نسبت‌های درآمد ناپایدار را در میان شهرهای هم‌تراز خود داشته است (بیش از ۷۰ درصد در فاصلۀ ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱). دوم، با وجود برخورداری از بخش گردشگری فعال، هنوز در بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی خود در قالب مشارکت عمومی-خصوصی و ابزارهای مالی نوین ناکارآمد بوده است. سوم، همدان دارای ساختار سازمانی متمایزی است؛ به‌ طوری که واحد سرمایه‌گذاری شهرداری در آن فعال است، اما به دلیل کمبود چارچوب‌های مالی نوآورانه، توان استفاده از ظرفیت‌های بازار را ندارد. این ویژگی‌ها همدان را به نمونه‌ای مناسب برای تحلیل چالش‌های شهرداری‌های متوسط در گذار به سمت نظام تأمین مالی نوین تبدیل کرده است.

در نتیجه، خلأ پژوهشی این مطالعه در فقدان چارچوب نظری و عملی برای طراحی الگوهای مالی نوین در شهرهای متوسط ایران نهفته است (پورعلی، ۱۳۸۹). پژوهش حاضر با تمرکز بر همدان، می‌کوشد تا ابزارهای نوین تأمین مالی را شناسایی، دسته‌بندی و امکان‌سنجی کند تا الگویی بومی و قابل ‌تعمیم برای سایر شهرهای مشابه ارائه دهد. هدف نهایی ارائۀ راهکارهای اجرایی برای بهبود پایداری مالی، کاهش اتکا به منابع ناپایدار و تقویت نقش شهرداری‌ها در توسعۀ پایدار شهری است.

این مطالعه با رویکردی کاربردی و کیفی، الگویی برای توسعۀ پایدار شهرهای متوسط ایران پیشنهاد می‌کند که ضمن حفظ استقلال مالی شهرداری‌ها، زمینۀ جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را نیز فراهم می‌کند. همچنین، با تحلیل نمونه‌های موفق داخلی و بین‌المللی، راهبردهایی برای اجرای عملی ابزارهای نوین مالی در پروژه‌های شهری مانند توسعۀ شبکۀ حمل‌ونقل عمومی، بازسازی بافت شهری و پروژه‌های خدماتی ارائه می‌دهد.

پرسش‌های پژوهش عبارت‌اند از:

۱. ابزارهای نوین تأمین مالی مناسب برای پروژه‌های شهری در شهرداری همدان کدام‌اند؟

۲. این ابزارها چگونه دسته‌بندی می‌شوند و چه ویژگی‌هایی دارند؟

۳. چه چالش‌ها و پیش‌نیازهایی برای اجرای آنها در همدان وجود دارند؟

۴. چگونه می‌توان از این ابزارها برای تقویت پایداری مالی و توسعۀ زیرساخت‌های شهری استفاده کرد؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند به شهرداری همدان کمک کند تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های بازار مالی، وابستگی به منابع ناپایدار را کاهش دهد و مسیر توسعۀ پایدار شهری را هموار کند.

مبانی نظری

۱. تأمین مالی شهری در چارچوب نظری

مدیریت مالی شامل کسب و استفادۀ بهینه از منابع مالی برای دست‌یابی به اهداف سازمانی است و تصمیم‌هایی همچون ترکیب دارایی‌ها، ساختار تأمین مالی و کنترل ریسک را در بر می‌گیرد (Brigham, 2024). در حوزۀ مدیریت شهری، تأمین مالی به فرایند ایجاد منابع پایدار برای اجرای پروژه‌های زیربنایی حیاتی، از جمله شبکه‌های حمل‌ونقل، خدمات شهری و بهبود محیط‌زیست اشاره دارد (World Bank, 2023). از دیدگاه نظری، دست‌یابی به توسعۀ پایدار شهری مستلزم پایداری مالی است؛ یعنی تداوم جریان‌های درآمدی، تنوع در منابع و توان سازگاری با نوسانات اقتصادی (Glaeser, 2021). در کشورهای درحال‌توسعه مانند ایران، که پس‌انداز داخلی اندک و وابستگی مالی به دولت زیاد است، تأمین مالی کارآمد نقش حیاتی در حفظ پویایی شهری دارد (Wang & Lee, 2022).

تأمین مالی شهری در واقع بخشی از نظریۀ سرمایه‌گذاری عمومی است که بر مشارکت دولت محلی و بخش خصوصی در ایجاد زیرساخت‌ها تأکید دارد. بر اساس این دیدگاه، شهرداری‌ها باید از الگوهای نوین تأمین مالی برای تحقق اهداف توسعۀ پایدار بهره‌گیرند تا علاوه بر کاهش فشار مالی بر شهروندان، امکان اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر را نیز فراهم کنند (نقوی و حیدرپور، ۱۳۹۷). برای مثال، در شهری مانند همدان که منابع سنتی محدود و هزینه‌های توسعۀ زیرساخت‌های گردشگری زیاد هستند، استفاده از ابزارهای بازارمحور مانند صکوک یا مشارکت عمومی-خصوصی می‌تواند کارایی و اثربخشی مالی را افزایش دهد.

2. تحلیل تطبیقی شیوه‌های نوین تأمین مالی

ابزارهای نوین تأمین مالی نسبت به روش‌های سنتی (عوارض، مالیات محلی و کمک‌های دولتی) مزایایی متعدد دارند؛ اما به دلیل تفاوت در شرایط نهادی، فرهنگی و حقوقی، کارآمدی آنها در بافت ایران با کشورهای توسعه‌یافته یکسان نیست. در ادامه، هر یک از روش‌ها از نظر نقاط قوت، محدودیت و تناسب با بافت همدان تحلیل می‌شوند:

۱. مشارکت عمومی-خصوصی (PPP)

مشارکت عمومی-خصوصی یکی از مؤثرترین ابزارهای تأمین مالی در کشورهای توسعه‌یافته است که با توزیع ریسک میان دولت و بخش خصوصی، کارایی مالی را افزایش می‌دهد (Krabbenborg, 2020). مزیت اصلی این روش جذب سرمایه و تخصص بخش خصوصی است؛ اما در ایران، چالش‌هایی همچون نبود چارچوب حقوقی شفاف، ضعف تضمین‌های دولتی و فرایند طولانی تصویب قراردادها باعث شده‌اند بهره‌گیری از این ابزار محدود باشد (رجبی و همکاران،۱۴۰۰ ؛ غفاری، ۱۳۹۹). در همدان، PPP برای پروژه‌هایی مانند احداث پارکینگ‌های عمومی یا فضاهای گردشگری، به ‌ویژه در مناطق پرتردد، مناسب است؛ ولی موفقیت آن نیازمند ثبات مقرراتی و کاهش ریسک سرمایه‌گذار است.

۲. تأمین مالی جمعی[ii]

در کشورهای توسعه‌یافته، این روش از طریق پلتفرم‌های دیجیتال و با نظارت مالی قوی اجرا می‌شود و علاوه بر جذب سرمایه‌های خرد، مشارکت اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد. در ایران، این ابزار هنوز در مراحل اولیۀ توسعه است، اما از طریق فرابورس و مجوزهای رسمی در حال گسترش است (حاجی غلام سریزدی و همکاران، ۱۳۹۷). مزیت آن در همدان امکان اجرای پروژه‌های کوچک‌مقیاس محلی (مانند بازسازی موزه یا احداث پارک محله‌ای) و تقویت حس تعلق شهروندان است؛ در حالی ‌که چالش اصلی آن نبود فرهنگ سرمایه‌گذاری جمعی و اطمینان حقوقی سرمایه‌گذاران است.

۳. اوراق مالی اسلامی (صکوک)

صکوک ابزاری مهم برای جذب سرمایه‌های بلندمدت منطبق با شریعت است (Gheysarpour et al., 2023). مزیت آن سازگاری با قوانین اسلامی و قابلیت اجرا در پروژه‌های زیرساختی است. در ایران نیز سابقه‌ای موفق در انتشار صکوک اجاره و مرابحه وجود دارد (ملایی، ۱۳۹۸)، اما محدودیت در ارزیابی مالی پروژه‌ها و فرایندهای بوروکراتیک مانع از استفادۀ گستردۀ آن در سطح شهری شده است. در همدان، صکوک اجاره می‌تواند برای پروژه‌هایی همچون بازسازی بازار سنتی یا کاروان‌سراهای تاریخی به کار رود، اما به تضمین بازدهی شفاف نیاز دارد.

۴. اوراق قرضۀ سبز[iii]

در کشورهای پیشرفته، این اوراق به ‌عنوان ابزاری برای تأمین مالی پروژه‌های زیست‌محیطی و حمل‌ونقل پایدار شناخته می‌شوند (Singla, 2021). مزیت اصلی آن جذب سرمایه‌های مسئولیت‌پذیر و بین‌المللی است ( Taghizadeh-Hesary & Yoshino, 2020). با این حال، در ایران، نبود چارچوب نظارتی و شاخص‌های سبز بومی کاربرد آن را محدود کرده است. در همدان، این ابزار می‌تواند برای توسعۀ انرژی‌های تجدیدپذیر یا ناوگان حمل‌ونقل برقی مؤثر باشد، مشروط بر اینکه شاخص‌های ارزیابی زیست‌محیطی بومی‌سازی شوند (Tao & Finenko, 2016).  

به ‌طور کلی، تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد ابزارهای مالی نوین، اگرچه از نظر کارکردی مشابه نمونه‌های بین‌المللی هستند، در ایران به دلیل ضعف نهادی، کمبود شفافیت مالی و موانع قانونی، نیازمند بومی‌سازی دقیق هستند.

۳. تحلیل مطالعات داخلی و خارجی و انسجام تحلیلی

مرور پیشینۀ پژوهش‌ها نشان می‌دهد بسیاری از مطالعات داخلی صرفاً ساختار درآمدی شهرداری‌ها را توصیف کرده‌اند و کمتر به تحلیل کارایی ابزارهای نوین تأمین مالی توجه کرده‌اند. قاسمی و همکاران (۱۴۰۱) نشان دادند در شهرداری تهران، اتکا به منابع ناپایدار مانع اجرای پروژه‌های عمرانی است، در حالی که سهرابی و صفری (۱۳۹۸) با استفاده از مدل تاپسیس فازی، اهمیت زیاد عوارض ساختمانی را در پایداری مالی نشان دادند. این دو مطالعه اگرچه به ضعف منابع سنتی اشاره کرده‌اند، مدل‌های نوین طراحی نکرده‌اند. وطن‌دوست (۱۳۹۹) و برنجیان تبریزی (۱۴۰۰) نیز بر ضرورت بهره‌گیری از بازار سرمایه و اوراق مشارکت تأکید داشتند، اما تحلیل نهادی لازم برای بومی‌سازی ابزارها در سطح شهری ارائه نکردند.

در مقابل، مطالعات خارجی مانند سینگلا[iv] (۲۰۲۱) و کرابنبورگ[v] (۲۰۲۰) بر تجربۀ موفق شهرهای توسعه‌یافته در اجرای PPP و اوراق قرضۀ سبز تأکید دارند. تفاوت کلیدی میان این مطالعات و نمونه‌های داخلی وجود بسترهای نهادی، قانونی و شفافیت مالی زیاد در کشورهای توسعه‌یافته است. برای مثال، در حالی که اوراق سبز در اروپا از نظام اعتبارسنجی زیست‌محیطی برخوردار است، در ایران شاخص‌های مشابه هنوز تدوین نشده‌اند. همچنین، پژوهش السعدی و لطیفی[vi] (۲۰۲۰) در عراق، مشابه وضعیت ایران، نشان داد اتکا به بودجۀ مرکزی، کارایی مالی شهرداری‌ها را کاهش می‌دهد و استقلال مالی را تضعیف می‌کند.

تحلیل تطبیقی بین این دو گروه مطالعات نشان می‌دهد خلأ اصلی در ایران نه در شناخت ابزارها، بلکه در نحوۀ اجرای آنها در مقیاس شهری و در چارچوب نهادی مناسب است. در واقع، شهرهایی متوسط مانند همدان به دلیل محدودیت ظرفیت مالی، کمبود مهارت‌های تخصصی و ضعف نهادهای میانجی (مانند بانک‌های توسعۀ شهری)، در بهره‌گیری از ابزارهای بازارمحور با موانع جدی مواجه هستند؛ از این رو، مطالعات داخلی عمدتاً به سطح توصیفی محدود شده‌اند و پژوهش حاضر می‌کوشد تا با تمرکز بر بافت همدان، چارچوب بومی تحلیل ابزارهای نوین تأمین مالی را تدوین کند.

۴.  جمع‌بندی تحلیلی مبانی نظری

مرور نظریه‌ها و مطالعات نشان می‌دهد ابزارهای نوین تأمین مالی، اگرچه به‌ طور گسترده در ادبیات جهانی بررسی شده‌اند، در ایران و به‌ ویژه در شهرهای متوسط، هنوز جایگاه عملی روشنی ندارند. تفاوت ساختار نهادی، محدودیت ظرفیت اجرایی و ضعف قوانین حمایتی، موجب شده است کارکرد این ابزارها در ایران متفاوت از کشورهای توسعه‌یافته باشد. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد کیفی، تلاش دارد ضمن تحلیل تجربیات جهانی، قابلیت انطباق و بومی‌سازی ابزارهای مالی نوین را در بافت نهادی و اقتصادی همدان بررسی کند.

روش پژوهش

این پژوهش از نوع کاربردی است و با هدف شناسایی و به‌کارگیری ابزارهای نوین تأمین مالی برای برطرف‌کردن مشکل کمبود منابع مالی در شهرداری همدان انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی است، زیرا هدف تحلیل عمیق مضامین و درک فرایندهای مرتبط با تأمین مالی شهری، ملزومات اجرایی و موانع نهادی آن در بستر واقعی شهر همدان است. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا پدیده‌های پیچیدۀ مالی را از دیدگاه خبرگان و تصمیم‌گیرندگان شهری بررسی کند و از طریق تحلیل محتوایی، چارچوبی نظری و بومی برای استفاده از ابزارهای مالی نوین در همدان ارائه دهد.

قلمرو موضوعی پژوهش مدیریت مالی شهری با تمرکز بر ابزارهای نوین تأمین مالی از جمله مشارکت عمومی-خصوصی (PPP)، تأمین مالی جمعی، اوراق مالی اسلامی (صکوک) و اوراق قرضۀ سبز است. قلمرو مکانی پژوهش شهرداری همدان است که به دلیل مقیاس متوسط، ساختار سازمانی خاص و محدودیت منابع مالی، با چالش‌هایی متفاوت نسبت به کلان‌شهرها روبه‌رو است. قلمرو زمانی پژوهش شامل سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ است. این بازه نه صرفاً به ‌دلیل دسترسی به داده‌ها، بلکه به علت شرایط خاص اقتصادی کشور و شوک‌های بیرونی از جمله همه‌گیری کرونا، رکود ساخت‌وساز و تحریم‌های اقتصادی انتخاب شد. این دوره برای تحلیل تاب‌آوری مالی شهرداری همدان در شرایط بحرانی مناسب است و نتایج پژوهش در چنین بستری می‌تواند درکی بهتر از پایداری مالی در موقعیت‌های ناپایدار اقتصادی فراهم آورد.

جامعۀ آماری پژوهش را خبرگان حوزۀ مالی و مدیریت شهری تشکیل می‌دهند که از پنج گروه اصلی انتخاب شدند: مدیران و کارشناسان سازمان‌های سرمایه‌گذاری و مشارکت شهرداری‌ها، نمایندگان شرکت‌های تأمین سرمایه، سرمایه‌گذاران بخش خصوصی فعال در پروژه‌های شهری، اعضای هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا و کارشناسان ادارۀ کل اقتصاد و دارایی استان همدان. انتخاب مشارکت‌کنندگان با روش نمونه‌گیری هدفمند انجام شد. هرچند ۶۰ مصاحبه برای یک پژوهش کیفی حجمی نسبتاً زیاد محسوب می‌شود، تنوع گروه‌های تخصصی و ضرورت دست‌یابی به اشباع نظری در تمامی محورها انجام این تعداد را توجیه می‌کند. در مجموع، پس از حدود ۵۲ مصاحبه اشباع نظری حاصل شد و مصاحبه‌های نهایی برای اطمینان از پایداری داده‌ها انجام شدند.

اطلاعات پژوهش از دو منبع اصلی گردآوری شد. نخست، مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی که شامل مرور ادبیات نظری، بررسی گزارش‌های مالی شهرداری‌ها و مطالعۀ تجربیات موفق داخلی و خارجی در زمینۀ تأمین مالی شهری بود. دوم، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان که در سه محور اصلی طراحی شدند: شناسایی ابزارهای نوین تأمین مالی قابل‌ اجرا در همدان، بررسی ملزومات قانونی و نهادی آنها و تحلیل موانع اجرایی و راهکارهای پیشنهادی. مصاحبه‌ها به ‌صورت حضوری و تلفنی انجام شدند، به ‌طور کامل ضبط و تدوین شدند و سپس برای تحلیل آماده شدند.

تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری و انتخابی) انجام شد. در مرحلۀ باز، واحدهای معنایی و کدهای اولیه شناسایی شدند، سپس در مرحلۀ محوری، کدهای مشابه در قالب مضامین فرعی دسته‌بندی شدند و در مرحلۀ انتخابی، مضامین اصلی پژوهش شکل گرفتند. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار مکس‌کیو‌دی‌ای[vii] استفاده شد که امکان سازمان‌دهی کدها و مقایسۀ داده‌ها را فراهم کرد. در مجموع، ۲۴ مفهوم مرتبط با ابزارهای نوین تأمین مالی شناسایی شدند که در پنج زیرگروه فرعی و در نهایت، در سه گروه اصلی طبقه‌بندی شدند.

برای اطمینان از ثبات و دقت کدگذاری، از روش بازآزمون استفاده شد. سه مصاحبه به فاصلۀ ۳۰ روز مجدداً کدگذاری شدند و درصد توافق بین کدگذاران ۷۶ درصد به دست آمد که بیشتر از حد قابل قبول ۶۰ درصد است. نتایج در جدول (۱) آمده است.

جدول ۱- محاسبۀ پایایی بازآزمون

برای سنجش اعتبار پژوهش از چهار معیار قابل قبول بودن، انتقال‌پذیری، قابلیت اطمینان و تأییدپذیری استفاده شد. نتایج نهایی برای سه نفر از خبرگان از گروه‌های مختلف ارسال و تأیید شد. برای سنجش انتقال‌پذیری یافته‌ها، با کارشناسان سایر شهرداری های مشورت شد. همچنین، تمامی فایل های صوتی، متون مصاحبه و مستندات پژوهش ثبت و نگهداری شدند و انسجام درونی نتایج توسط دو استاد دانشگاهی بازبینی و تأیید شد. جزئیات در جدول (۲) آمده است.

جدول ۲- اعتبارپذیری پژوهش

در این پژوهش، مفاهیم کلیدی نیز به ‌صورت مفهومی و نه کمّی تعریف شدند تا با رویکرد کیفی مطالعه هم‌خوان باشند. ابزارهای نوین تأمین مالی به مجموعه‌ای از سازوکارهای بازارمحور، مشارکتی و اسلامی گفته می‌شود که می‌توانند به پایداری مالی شهرداری‌ها کمک کنند.

پایداری مالی نیز به توانایی شهرداری در تأمین مداوم منابع بدون وابستگی به درآمدهای ناپایدار اطلاق می‌شود و در این پژوهش، از طریق مضامین حاصل از مصاحبه‌ها تحلیل شده است، نه بر اساس شاخص‌های عددی.

در طراحی مدل مفهومی پژوهش، از مدل سه‌محوری رجبی و همکاران (۱۴۰۰) استفاده شد. دو محور اصلی مدل، یعنی شناسایی ابزارهای نوین و تحلیل ملزومات اجرایی، حفظ شدند و محور سوم با توجه به ماهیت کیفی پژوهش بازتعریف شد تا ارزیابی تأثیر ابزارها بر پایداری مالی در بستر همدان به ‌صورت مفهومی و نه کمّی انجام شود. به این ترتیب، مدل بومی‌شده بر سه بُعد ابزارهای مالی، زیرساخت‌های قانونی و الزامات نهادی استوار است.

در مجموع، روش پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و تحلیل محتوای نظام‌مند، توانسته است مجموعه‌ای از یافته‌های معتبر و بومی را برای مدیریت مالی شهری در همدان فراهم آورد. رعایت معیارهای پایایی و اعتبار، استفاده از نرم‌افزار تخصصی و ترکیب دیدگاه‌های چندگانۀ خبرگان، پشتوانۀ تجربی و نظری محکمی برای نتایج این پژوهش ایجاد کرده است.

یافته‌های پژوهش

در این بخش، ابتدا ویژگی‌های جمعیت‌شناختی ۶۰ نفر از مصاحبه‌شوندگان بر اساس عنوان شغلی و زیرمجموعه‌های آن در جدول (۳) ارائه شده‌ است. سپس، یافته‌های حاصل از مصاحبه‌ها با خبرگان از طریق تحلیل مضمون و بر اساس مراحل پیشنهادی براون و کلارک[viii] (۲۰۰۶) استخراج و تحلیل شده است.

جدول ۳- وضعیت جمعیت­شناختی مصاحبه­شدگان

تحلیل مصاحبه‌ها به شناسایی ۲۴ روش نوین تأمین مالی شهری منجر شد که در قالب پنج گروه فرعی و سه مضمون اصلی طبقه‌بندی شدند. این سه مضمون اصلی شامل روش‌های مبتنی بر دارایی، روش‌های مبتنی بر بدهی و روش‌های مبتنی بر حقوق صاحبان سهام هستند. جدول (۴) خلاصه مضامین اصلی، فرعی و کدهای استخراج‌شده را نشان می‌دهد.

جدول ۴- دسته‌بندی مضامین اصلی، فرعی و کد‌های احصاشده

منبع: یافته‌های پژوهش

یافته‌های پژوهش نشان داد ابزارهای نوین تأمین مالی می‌توانند به‌ عنوان راهکاری مؤثر برای برطرف‌کردن ناپایداری مالی در شهرداری‌های متوسط، از جمله همدان، استفاده شوند؛ با این حال، شرایط نهادی، ظرفیت مدیریتی و چارچوب قانونی شهرداری‌ها نقشی تعیین‌کننده در میزان موفقیت آنها دارند.

۱. روش‌های مبتنی بر دارایی

این دسته شامل قراردادهای مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) و معاملات تهاتری است. از دیدگاه خبرگان، این روش‌ها بیشترین پتانسیل اجرایی را در همدان دارند، زیرا می‌توانند سرمایۀ بخش خصوصی را بدون تحمیل فشار مالی بر بودجۀ عمومی جذب کنند. مدل‌های BOT به ‌ویژه در پروژه‌هایی مانند احداث پارکینگ‌های عمومی، مراکز فرهنگی و تفریحی و فضاهای گردشگری قابل ‌استفاده هستند. نقطۀ قوت این روش‌ها جذب سرمایه‌گذار و انتقال ریسک مالی به بخش خصوصی است، اما ضعف در تدوین قراردادها و نبود قوانین حمایتی مشخص از موانع اصلی اجرای مؤثر آنها محسوب می‌شوند.

در مقابل، معاملات تهاتری در شهرداری همدان بیشتر به ‌عنوان ابزاری موقتی برای تسویۀ بدهی‌ها و جبران کمبود نقدینگی استفاده شده‌اند. اگرچه این روش در کوتاه‌مدت کارآمد است، در بلندمدت به پایداری مالی شهرداری منجر نمی‌شود و حتی ممکن است باعث از دست رفتن دارایی‌های مولد شهری شود.

شبکۀ مضامین اصلی، فرعی و کدهای احصاشده به ‌صورت نمودار در شکل (۱) ارائه شده است.

شکل ۱- شبکۀ مضامین اصلی و فرعی احصاشده

۲. روش‌های مبتنی بر بدهی

این روش‌ها شامل اوراق مالی اسلامی، تسهیلات بانکی، لیزینگ و تأمین مالی جمعی هستند. یافته‌ها نشان داد صکوک اجاره و اوراق مشارکت از نظر تطبیق با ساختار مالی شهرداری‌ها بیشترین کارایی را دارند. تجربۀ موفق شهرهایی مانند اصفهان و تهران در استفاده از صکوک اجاره برای بازسازی بافت‌های تاریخی، الگویی قابل ‌تعمیم برای همدان محسوب می‌شود.

مزیت این ابزارها افزایش شفافیت مالی و ایجاد امکان نظارت عمومی است، در حالی که چالش اصلی آنها در همدان نبود رتبۀ اعتباری و ضمانت اجرایی کافی برای انتشار اوراق است. خبرگان باور داشتند تأمین مالی جمعی می‌تواند به ‌عنوان روشی مردمی برای پروژه‌های کوچک محلی مانند احداث پارک‌ها و فضاهای فرهنگی استفاده شود، ولی محدودیت‌های قانونی و ضعف پلتفرم‌های داخلی مانع از گسترش آن می‌شوند.

در نتیجه، ابزارهای مبتنی بر بدهی برای شهرهایی متوسط مانند همدان در صورتی مؤثر خواهند بود که همراه با اصلاحات نهادی و شفافیت مالی در شهرداری‌ها اجرا شوند.

۳. روش‌های مبتنی بر حقوق صاحبان سهام

این گروه شامل صندوق‌های زمین و ساختمان، صندوق پروژه، صندوق املاک و مستغلات و شرکت پروژۀ سهامی عام است. از دیدگاه مصاحبه‌شوندگان، این ابزارها ظرفیت جذب سرمایه‌های بلندمدت و خصوصی را دارند و می‌توانند وابستگی شهرداری به منابع دولتی را کاهش دهند.

مزیت این روش‌ها در تقویت استقلال مالی و افزایش اعتماد عمومی است، اما در همدان با موانع قانونی و اداری برای ثبت صندوق‌ها و نیز ضعف بازار سرمایۀ محلی روبه‌رو هستند. با وجود این، خبرگان معتقد بودند در صورت حمایت نهادی و همکاری بورس منطقه‌ای، صندوق‌های پروژه می‌توانند به‌تدریج به یکی از مؤثرترین ابزارهای تأمین مالی در همدان تبدیل شوند.

در راستای تحلیل مقایسه‌ای، بررسی نمونه‌های داخلی و خارجی در جدول (۵) ارائه شده است تا الگوهای عملی اجرای این ابزارها و درس‌های آموخته‌شده برای شهرداری همدان روشن شوند.

جدول ۵- نمونه‌های اجراشدۀ روش‌های نوین تأمین مالی در شهرداری‌ها

تحلیل نهایی مضامین نشان داد ابزارهای نوین تأمین مالی، در صورتی‌ که با ظرفیت نهادی، قانونی و ساختار اقتصادی همدان تطبیق یابند، می‌توانند به پایداری مالی و توسعۀ شهری کمک کنند. به‌ طور خلاصه:

• روش‌های مبتنی بر دارایی در همدان دارای پتانسیل اجرایی زیاد ولی ریسک حقوقی و قراردادی جالب توجه هستند.
• روش‌های مبتنی بر بدهی، شفاف و قابل ‌نظارت هستند، اما به ضمانت اجرایی و اعتباری قوی‌تر نیاز دارند.
• روش‌های مبتنی بر حقوق صاحبان سهام در بلندمدت بیشترین تأثیر را بر استقلال مالی شهرداری دارند، ولی مستلزم رشد بازار سرمایۀ محلی و فرهنگ سرمایه‌گذاری شهری هستند.

در نهایت، یافته‌ها نشان می‌دهد ترکیبی بهینه از ابزارهای بازارمحور (صکوک و صندوق پروژه) و مشارکتی (PPP و تأمین مالی جمعی) می‌تواند الگوی مؤثر و بومی برای شهرداری همدان فراهم آورد تا ضمن کاهش اتکا به منابع ناپایدار، به سمت پایداری مالی و توسعۀ پایدار شهری حرکت کند.

بحث و نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف شناسایی ابزارهای نوین تأمین مالی برای شهرداری همدان و غلبه بر چالش ناپایداری درآمدها انجام شد. ماحصل آن شناسایی ۲۴ ابزار مالی در سه دستۀ مبتنی بر دارایی، بدهی و سهام بود که هر یک می‌توانند به نیازی مشخص پاسخ دهند و برای تأمین مالی پروژه‌ای خاص به کار گرفته شوند. به این ترتیب، هنر مدیریت شهری در انتخاب بهینه و اجرای صحیح این ابزارها نهفته است.

این تحول نگرش مستلزم دو تغییر پارادایم اساسی است. نخست، باید نگاه به سرمایه‌گذار را از پیمانکار به شریک راهبردی جایگزین کرد که این امر رابطه‌ای برد-برد و مبتنی بر اعتماد را می‌طلبد؛ و دوم، باید هویت شهرداری را از یک سازمان خدمات‌رسان به یک نهاد اقتصادی تغییر داد.

موفقیت در اجرای این ابزارها مستلزم فراتررفتن از نظریه و برداشتن گام‌های عملی و هدفمند است. همان‌‌طور که در مصاحبه با خبرگان نیز تأکید شد، چالش اصلی فقط شناسایی ابزارها نیست، بلکه ایجاد زیرساخت‌های قانونی و آموزش مدیران شهری برای استفادۀ مؤثر از آنهاست. بر این اساس، پیشنهادهای زیر به ‌عنوان یک نقشۀ راه عملی برای شهرداری‌های ایران ارائه می‌شوند:

توانمندسازی و آموزش: اولین و فوری‌ترین اقدام باید سرمایه‌گذاری بر روی دانش مدیران و کارشناسان شهرداری باشد. برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی برای معرفی ابزارهای نوین، مزایا و ریسک‌های هر کدام، می‌تواند به برطرف‌کردن واهمۀ موجود و ایجاد اعتمادبه‌‌نفس مدیریتی برای استفاده از این روش‌ها کمک کند.

اصلاح ساختاری و فرایند:  فرایندهای بوروکراتیک و پیچیده باید جای خود را به ساختارهای چابک و شفاف برای جذب سرمایه‌گذار بدهند. این امر مستلزم ساده‌سازی مقررات، استانداردسازی فرایندها و ایجاد شفافیت کامل در ارائۀ فرصت‌های سرمایه‌گذاری است که اعتماد بخش خصوصی را جلب می‌کند و ریسک پروژه‌ها را کاهش می‌دهد.

ایجاد شبکه‌های یادگیری بین‌شهری: تجربیات موفق شهرهای پیشرو درس‌هایی ارزشمند برای سایر شهرها دارد. ایجاد بستری برای تبادل دانش و تجربه میان مدیران شهری می‌تواند از تکرار اشتباهات جلوگیری کند و مسیر نوآوری را هموار کند.

اتخاذ رویکرد سبدگردانی مالی: پرهیز از اتکای تک‌بُعدی به درآمدهای سنتی و ایجاد سبدی متنوع از ابزارهای مالی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی شهر در برابر نوسانات ضروری است.

در نهایت، حرکت به سوی نوآوری در تأمین مالی یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای تحقق توسعۀ پایدار شهری است. این تحول نیازمند شجاعت مدیریتی، تخصص‌گرایی و نگاهی بلندمدت است تا شهرها از چرخۀ کمبود منابع رها شوند و به جایگاه واقعی خود به‌ عنوان موتور محرک توسعه دست یابند.

[i] Public-Private Partnership

[ii] Crowdfunding

[iii] Green Bonds

[iv] Singla

[v] Krabbenborg

[vi] Al-Saadi & Latif

[vii] MAXQDA

[viii] Braun & Clarke