نقشه‌برداری از دانش شهر هوشمند: رویکردی تحلیلی با استفاده از VOSviewer

مقدمه

شهر هوشمند مفهومی نوین در مدیریت شهری است که از فناوری‌های پیشرفته مانند اینترنت اشیاء، داده‌های بزرگ، هوش مصنوعی و سیستم‌های اطلاعاتی جامع برای بهبود کیفیت زندگی شهروندان، بهینه‌سازی منابع و تقویت پایداری محیطی بهره می‌گیرد. این شهرها با ادغام زیرساخت‌های دیجیتالی در حوزه‌هایی همچون حمل‌ونقل، انرژی، خدمات عمومی و امنیت، به دنبال ایجاد تعامل هوشمند بین انسان‌ها، دستگاه‌ها و محیط‌زیست هستند. برای مثال، سیستم‌های ترافیک هوشمند با کاهش زمان توقف خودروها، آلودگی هوا را کاهش می‌دهند و انرژی را صرفه‌جویی می‌کنند، در حالی که شبکه‌های هوشمند برق به بهترشدن توزیع انرژی کمک می‌کنند. شهرهایی مانند بارسلونا و سنگاپور نمونه‌هایی برجسته‌ از توسعۀ شهر هوشمند هستند که با استفاده از داده‌های واقعی ‌زمان، خدمات شهری را به شکلی پویا ارائه می‌دهند. اما شهر هوشمند فقط به فناوری محدود نمی‌شود، بلکه دربرگیرندۀ رویکردی یکپارچه است که شهروندان را به عنوان محور اصلی برنامه‌ریزی قرار می‌دهد. این مدل شهری بر شفافیت، مشارکت عمومی و دسترسی عادلانه به خدمات تأکید دارد. برای موفقیت این مدل، همکاری بین بخش‌های دولتی، خصوصی و آکادمی ضروری است. با این حال، چالش‌هایی مانند نگرانی‌های امنیتی دربارۀ داده‌های شهروندان، نیاز به زیرساخت‌های پهنای باند زیاد و جلوگیری از ایجاد شکاف دیجیتال بین گروه‌های مختلف جامعه باید مورد توجه قرار گیرند. بنابراین، شهر هوشمند نه فقط یک تحول فناورانه، بلکه یک تحول اجتماعی-اقتصادی است که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و بلندمدت است.

شهرهای هوشمند به‌ عنوان پاسخی نوین به چالش‌های روزافزون شهرنشینی، مدیریت منابع و کیفیت زندگی، به یک ضرورت جهانی تبدیل شده‌اند. سنگاپور با اجرای سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند و شبکه‌های داده‌محور از راه شبکه‌های حسگر و تحلیل داده‌ها، ترافیک را بهینه‌سازی کرده و آلودگی هوا را کاهش داده است. بارسلون نیز با معرفی پروژه‌هایی مانند «سنسورهای هوشمند» در فضای عمومی، نشان داد مدیریت انرژی و کاهش آلودگی چقدر می‌تواند در ارتقای پایداری شهری مؤثر باشد. همچنین، تورنتو با طراحی محله‌های هوشمند، اثبات کرد هماهنگی بین فناوری، طراحی شهری و نیازهای اجتماعی می‌تواند الگوهایی نوین برای آیندۀ شهرها ایجاد کند. این تجربیات نشان می‌دهند توسعۀ شهرهای هوشمند نه فقط به حل مشکلات فعلی کمک می‌کند، بلکه پایه‌ای برای آینده‌ای پایدارتر و مقاوم‌تر خواهد بود. بنابراین، توجه به این الگوها و به‌کارگیری آنها در برنامه‌ریزی‌های شهری، گامی اساسی در راستای تضمین ارتقای کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار است.

تحلیل نقشۀ دانش شهر هوشمند با استفاده از ابزار VOSviewer اهمیتی به‌سزا در شناسایی و تجسم روابط پیچیده میان حوزه‌های مختلف دارد که به توسعه و مدیریت شهر هوشمند کمک می‌کند. این ابزار قابلیت تحلیل شبکه‌های علمی، شناسایی گرایش‌های پژوهشی و مفاهیم کلیدی را فراهم می‌کند و ارتباطات میان موضوع‌های مختلف مرتبط با شهر هوشمند را تصویرسازی می‌کند. با استفاده از VOSviewer، پژوهشگران و برنامه‌ریزان شهری می‌توانند الگوهای هم‌نویسی و موضوع‌های روندساز را شناسایی و بر اساس آن، راهبردهایی دقیق‌تر برای بهبود زیرساخت‌ها، خدمات شهری و پایداری محیطی طراحی کنند. این رویکرد نه فقط به درکی عمیق‌تر از وضعیت فعلی پژوهش‌ها کمک می‌کند، بلکه زمینه‌های نوآوری و همکاری بین‌رشته‌ای را نیز تسهیل می‌کند. پرسش اصلی پژوهش حاضر عبارت است از: ساختار موضوعی و روابط بین مفاهیم کلیدی در حوزۀ شهر هوشمند بر اساس منابع علمی چگونه است و چگونه می‌توان آن را با استفاده از نرم‌افزار VOSviewer تحلیل کرد؟

مبانی نظری

تکامل شهرهای هوشمند را می‌توان در آمستردام در آغاز قرن هفدهم مشاهده کرد. آنها از آن فقط برای تجارت و تبادل اطلاعات استفاده می‌کردند. بحران اقتصادی سال 1857 دلیل انقلاب صنعتی بود که باعث تولد شهرهای صنعتی شد. «شهر مجازی» اصطلاح اولیه‌ای بود که توسط گراهام و اوریگی[i] استفاده شد. بعداً اصطلاح «شهر دیجیتال یا اطلاعاتی» رواج یافت. ادبیات مربوط به مفهوم شهر هوشمند در دهه‌های 1980-1990 یافت می‌شود. پس از آمستردام، تا سال 2010، ایالات متحدۀ آمریکا، امارات متحدۀ عربی، سنگاپور، کرۀ جنوبی، اتحادیۀ اروپا، چین، ژاپن و اسپانیا کشورهای پیشرو در توسعۀ شهرهای هوشمند بودند. در سال 2011، 50 کشور در سراسر جهان در اولین «کنگرۀ جهانی نمایشگاه شهر هوشمند» شرکت کردند که در بارسلونا در اسپانیا برگزار شد، و پس از آن، مفهوم شهرهای هوشمند توسط کشورهای مختلف توسعه‌یافته و در حال توسعه مانند چین، هند، انگلستان، کانادا، فرانسه، نروژ و هلند پذیرفته شد (Kumar et al., 2022). با وجود این، توسعۀ شهرهای هوشمند را می‌توان به اواسط دهۀ 1970 میلادی نسبت داد. در آن زمان، لس‌آنجلس اولین پروژۀ داده‌های شهری در مقیاس بزرگ را راه‌اندازی کرد. در سال ۱۹۷۴، مفهوم اولیۀ شهر هوشمند که در لس‌آنجلس اتخاذ شد، برای بهبود فقر شهری و مشکلات مسکونی با استفاده از دوربین مادون قرمز هوایی بود. با گذشت زمان، از طریق پیشرفت‌های فناوری، همگرایی و پذیرش فناوری‌های متنوع‌تر، چشم‌انداز شهر هوشمند را گسترش داده است (Kong et al., 2025). پس از آن، کشورهای مختلف سیاست‌های ساخت شهر هوشمند را در بُعد شهری تدوین کردند تا توسعۀ شهرهای هوشمند را ارتقا دهند، راحتی زندگی ساکنان را افزایش دهند و محیط زندگی را بهبود بخشند. نمونه‌هایی از این سیاست‌ها شامل ابتکار شهر هوشمند بارسلونا، شهرهای هوشمند توزیع‌شده در آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، اروپا، آفریقا، اقیانوسیه و آسیا، سیاست‌های شهر هوشمند در ایتالیا و شهرهای هوشمند استرالیاست. دولت چین به منظور تغییر مدل توسعۀ شهری گستردۀ سنتی، سیاست ملی شهر هوشمند را در سال 2012 راه‌اندازی کرد که مبتنی بر شهرهای آزمایشی است و مفاهیمی مانند فشردگی، کم‌کربن، اکولوژیک و هوشمند، را در ساخت محیط شهری ادغام می‌کند (Yang et al., 2024). بر این اساس، در طول دو دهۀ گذشته، شهر هوشمند به عنوان مفهوم پیشرو در برنامه‌ریزی شهری ظهور کرده است (Ibæanescu et al., 2022). مفهوم شهر هوشمند توسط پژوهشگران مختلف و از جنبه‌های گوناگون مانند اینترنت اشیاء (Samih, 2019)، دوقلوی دیجیتال (Deren et al., 2021)، مدیریت شهری نوآورانه (Jacques et al., 2024)، فضای عمومی (Wagner, 2025)، شکاف دیجیتال و افراد سالمند (Kolotouchkina et al., 2022)، توسعۀ پایدار (Shao & Min, 2025)، یکپارچگی منابع طبیعی و فناوری‌های شهر هوشمند (Hui et al., 2023) و غیره مورد توجه قرار گرفته است.

مفهوم شهرهای هوشمند به عنوان یک راه‌حل بالقوه برای چالش‌های شهری در دوران معاصر، به ویژه در حوزۀ برنامه‌ریزی و توسعۀ شهری، مطرح شده است. این رویکرد به برنامه‌ریزی شهری شامل ترکیب قابلیت‌های هر دو دنیای فیزیکی و دیجیتال برای رسیدگی به مسائل شهری است. استفاده از فناوری‌های پیشرفتۀ اطلاعات و ارتباطات، همراه با حجم عظیم داده‌های تولیدشده در مناطق شهری، چشم‌اندازهایی بی‌نظیر را برای رسیدگی به چالش‌های مهم شهری ارائه می‌دهد. یکی از اجزای کلیدی یک شهر هوشمند توانایی دسترسی به اطلاعات بلادرنگ دربارۀ اقدامات و ترجیحات شهروندان است. این دسترسی شناسایی و تشخیص الگوهای رفتاری و هنجاری را برای درک آنچه در سطح شهر و سطح فردی اتفاق می‌افتد، امکان‌پذیر می‌کند. در حال حاضر، بسیاری از کشورهای جهان رویکردها و راه‌حل‌های دنیای مجازی را برای حل مشکلات شهری بررسی می‌کنند. با این حال، به دلیل دیدگاه‌های مختلف در زمینه‌های علمی مختلف، مفهوم شهر هوشمند فاقد تعریف رسمی است (Hui et al., 2023; Cole et al., 2023; Silva et al., 2018; Yin et al., 2015). یک شهر هوشمند به عنوان یک توانایی فکری ویژه درک می‌شود که به چندین جنبۀ نوآورانه اجتماعی-فنی و اجتماعی-اقتصادی رشد توجه دارد. این جنبه‌ها به مفاهیم شهر هوشمند مانند «سبز» که به زیرساخت‌های شهری برای حفاظت از محیط‌ز‌یست و کاهش انتشار دی‌اکسید کربن اشاره دارد، «به‌هم‌پیوسته» که به انقلاب اقتصاد پهنای باند مربوط می‌شود و «باهوش» که ظرفیت تولید اطلاعات ارزش افزوده از پردازش داده‌های بلادرنگ شهر از حسگرها و فعال‌کننده‌ها را نشان می‌دهد، منجر می‌شوند، در حالی که اصطلاحات شهرهای «نوآور» و «دانش» به طور متناوب به توانایی شهر در افزایش نوآوری بر اساس سرمایۀ انسانی آگاه و خلاق اشاره دارند (Zygiaris et al., 2012).

مفهوم شهر هوشمند، به عنوان ترکیبی از ایده‌هایی در رابطه با چگونگی بهبود عملکرد شهرها توسط فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، پدیدار شد. از این رو، مفهوم شهر هوشمند از ترکیب دانش جامعه و شهر دیجیتال حاصل می‌شود (Camero & Alba, 2019). شهر هوشمند به عنوان یک سیستم چندلایۀ نوآوری تعریف می‌شود که در آن نیروهای مختلف برای بهبود سیستم گرد هم می‌آیند. این نیروها شامل شبکه‌های دیجیتال، هوش فردی و سرمایۀ اجتماعی شهر هستند که در کنار هم لایه‌ای از هوش جمعی را به وجود می‌آورند (Yigitcanlar et al., 2020). به طور ویژه، یک شهر زمانی هوشمند تلقی می‌شود که به رقابت اقتصادی و نوآوری حاصل از ترکیب دانش و مهارت دست یابد. به ویژه برای دست‌یابی به این هدف، ابتکار شهر هوشمند باید دارای ارکانی باشد. این ارکان شامل زیرساخت، اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، حقوقی و فناوری هستند (Daouda, 2024). یک «شهر هوشمند» فراتر از اجرای صرف فناوری‌ها و راهبردها برای برآوردن نیازهای فعلی بدون به خطر انداختن توانایی نسل‌های آینده در برآوردن نیازهایشان است. این امر شامل درک هویت، اهداف، ذی‌نفعان و اولویت‌های شهر است. بنابراین، تعریف آن ریشه در ارتباط و تمایز دارد و بر بهبود کیفیت زندگی و تقویت پایداری از طریق فناوری و ارتباطات تأکید دارد (Al Nasrawi et al., 2016). هدف اصلی شهرهای هوشمند افزایش پایداری از طریق ابزارهای فناوری است (Ahvenniemi et al., 2017). شهری را می‌توان هوشمند دانست که اتصال و جریان اطلاعات را در زیرساخت‌های ضروری بهبود بخشد، بتواند شرایط زیرساخت‌های حیاتی (مانند آب، برق، ارتباطات، جاده‌ها، راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌ها) را به طور کامل رصد و کنترل کند و در عین حال که خدمات را برای شهروندان خود بهبود می‌بخشد، منابع را بهینه کند. شهر هوشمند به عنوان کاربرد فناوری‌های محاسبات هوشمند برای هوشمندتر، متصل‌تر و کارآمدتر کردن اجزای زیرساختی و خدمات کلیدی یک شهر - مانند مدیریت، آموزش، مراقبت‌های بهداشتی، امنیت عمومی، املاک و مستغلات، حمل‌ونقل و خدمات رفاهی - تعریف شده است (Alqahtany, 2025). ابتکارات شهرهای هوشمند تلاش می‌کنند تا با استفاده از داده‌ها، اطلاعات و فناوری‌های اطلاعات، عملکرد شهری را بهبود بخشند تا خدماتی کارآمدتر را به شهروندان ارائه دهند، زیرساخت‌های موجود را رصد و بهینه‌سازی کنند، همکاری بین بازیگران اقتصادی مختلف را افزایش دهند و مدل‌های کسب‌وکار نوآورانه را در بخش‌های خصوصی و دولتی تشویق کنند (Marsal-Llacuna et al., 2015). چهار عنصر کلیدی در ساخت یک شهر هوشمند، یعنی دستگاه‌ها، خدمات، داده‌ها و زیرساخت‌ها، پیشنهاد شده‌اند و این عوامل باید در دو مرحلۀ مجزا در نظر گرفته شوند: مرحلۀ ساخت و مرحلۀ بهره‌برداری (Kim, 2022).

شهر هوشمند کاربردی از مفهوم اینترنت اشیاء است. به طور کلی، شهر هوشمند یک محیط شهری است که از فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر فناوری‌های مرتبط برای افزایش کارایی عملکرد عملیات منظم شهری و کیفیت خدمات ارائه‌شده به شهروندان شهری استفاده می‌کند. به طور رسمی، کارشناسان شهر هوشمند را با توجه به جنبه‌ها و دیدگاه‌های مختلف تعریف کرده‌اند. یک تعریف رایج بیان می‌کند یک شهر هوشمند، زیرساخت‌های فیزیکی، اجتماعی، تجاری و فناوری اطلاعات و ارتباطات را برای ارتقای هوش شهر به هم متصل می‌کند. در تعریف جامع دیگری، شهر هوشمند به عنوان یک شهر مدرن پیشرفته تعریف می‌شود که از فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر فناوری‌ها برای بهبود کیفیت زندگی، رقابت‌پذیری و اثربخشی عملیاتی خدمات شهری استفاده می‌کند، ضمن اینکه در دسترس بودن منابع برای نسل‌های حال و آینده را از نظر جنبه‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی تضمین می‌کند. هدف نهایی شهرهای هوشمند اولیه ارتقای کیفیت زندگی شهروندان شهری با کاهش تضاد بین تقاضا و عرضه در عملکردهای مختلف است. شهرهای هوشمند مدرن با در نظر گرفتن تقاضاهای کیفیت زندگی، به ویژه بر راه‌حل‌های پایدار و کارآمد برای مدیریت انرژی، حمل‌ونقل، مراقبت‌های بهداشتی، حکومتداری و بسیاری موارد دیگر تمرکز می‌کنند تا بتوانند نیازهای شدید شهرنشینی را برآورده کنند (Silva et al., 2018). شهرهای هوشمند مناطق کلان‌شهری هستند که از فناوری برای بهبود مدیریت و کارایی محیط‌های ساخته‌شدۀ خود استفاده می‌کنند. در یک شهر هوشمند، فناوری‌های دیجیتال و ارتباطات کارایی شبکه‌ها و خدمات مرسوم را به نفع مردم و شرکت‌ها بهبود می‌بخشند (Yıldız, 2024). هنگام توسعۀ یک شهر هوشمند، فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته به ویژه در بین فناوری‌های مختلف اهمیت دارد (Stratigea et al., 2015)؛ چنانچه شهر هوشمند از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات نوظهور برای تحریک خلاقیت در برنامه‌ریزی شهری استفاده می‌کند و با هدف اصلی افزایش رفاه، کارایی و کیفیت زندگی ساکنان، هوش را به محیط‌هایی می‌آورد که مردم در آن زندگی و کار می‌کنند (Shao & Min, 2025). برای مثال، ادغام هوش مصنوعی با راهبردهای هوشمند مصرف انرژی مبتنی بر الگوهای رفتاری انسان و ردیابی مصرف انرژی می‌تواند مصرف انرژی را بهینه کند (Abdulla et al., 2024). به طور مشابه، بهینه‌سازی سیستم‌های مدیریت ترافیک از طریق کاربرد فناوری‌های هوشمند نظارت بر ترافیک می‌تواند به جریان ترافیک کارآمدتر، دسترسی بیشتر به پارکینگ و تشخیص سرقت خودرو منجر شود (Kong et al., 2025). از این رو، شهر هوشمند با انتظار کیفیت بهتر زندگی در محیط‌های شهری از طریق ارتباط بین نهادهای محلی، شرکت‌ها و شهروندان مرتبط است. به طور مشابه، شهرهای هوشمند به دنبال توسعۀ توانایی تعامل با جامعه و ارائۀ خدمات هوشمند به شهروندان هستند که به زندگی روزمرۀ آنها کمک می‌کند (Jacques et al., 2024).

در عین حال، کشورهای در حال توسعه با چالش‌های انسانی و سازمانی مانند زیرساخت‌های توسعه‌نیافتۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات، بی‌سوادی دیجیتال و محدودیت‌های بودجه‌ای برای تحقق‌پذیری شهر هوشمند مواجه هستند. این چالش‌ها را می‌توان از طریق بلوک‌هایی سازنده‌ مانند سرمایه‌گذاری در توسعۀ زیرساخت‌های فناوری، تدوین سیاست‌های ویژۀ شهر هوشمند، افزایش آگاهی شهروندان و همکاری با ذی‌نفعان محلی و بین‌المللی برای بسیج منابع مورد نیاز کاهش داد (Poshai & Intauno, 2025).

نوآوری پژوهش حاضر به کاربرد ابزار VOSviewer برای ترسیم و تحلیل بصری شبکه‌های دانش در حوزۀ شهرهای هوشمند اشاره دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از تکنیک‌ کلان‌داده، ساختار موضوعی، روندها و نقاط کلیدی در پژوهش‌های مرتبط با شهر هوشمند را شناسایی می‌کند و به‌ صورت چشم‌انداز بصری نمایش می‌دهد. این رویکرد نه فقط به درک بهتر ارتباطات بین مفاهیم و زمینه‌های پژوهشی کمک می‌کند، بلکه زمینه را برای برنامه‌ریزی راهبردی و هدایت آینده‌پژوهی در توسعۀ شهرهای هوشمند فراهم می‌آورد.

روش پژوهش

پژوهش حاضر از نوع کاربردی است و با رویکرد علم‌سنجی انجام شده است. جامعۀ آماری پژوهش متشکل از 1618 مقاله است که در رابطه با شهر هوشمند در مجلات پایگاه اسکوپوس در بازۀ زمانی 2020-2025 نمایه شده‌اند. داده‌های مربوط به شهر هوشمند از پایگاه اسکوپوس استخراج و در نرم­افزار VOSviewer تجزیه‌وتحلیل شده‌اند. در واقع، برای تحلیل داده‌ها و مصورسازی داده‌های استخراج‌شده، از نرم‌افزار Vosviewer استفاده‌ شده است. در فرایند جست­و­جو، عنوان، چکیده و کلمات کلیدی مقاله­های مربوط به شهر هوشمند استخراج شدند. از این رو، در این پژوهش با استفاده از رویکرد علم­سنجی، تحلیل استنادی و هم­رخدادی واژگان صورت گرفته است. هدف این روش تعیین اثرگذارترین واژگان منابع در رابطه با موضوع پژوهش بر اساس استفاده از نرم‌افزار VOSviewer است. خروجی نرم­افزار بر مبنای تجزیه‌و‌تحلیل عناوین، چکیدۀ مقاله­ها و کلید واژگان مهم آنها به دست آمده است. افزون بر این، با استفاده از مصاحبه با 10 نفر از خبرگان در حوزۀ شهرسازی، برنامه­ریزی شهری، محیط‌زیست شهری، مدیریت شهری و توسعۀ پایدار، اقدام به شناسایی و استخراج ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های تشکیل‌دهندۀ شهر هوشمند شده است. ابتدا با مرور ادبیات و مطالعات پیشین، مجموعه‌ای اولیه از معیارها و شاخص‌ها جمع‌آوری شد؛ سپس با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان، این عناصر بررسی و اعتبارسنجی شدند. در نهایت، با استفاده از تحلیل محتوا، ابعاد کلی، مؤلفه‌ها و شاخص‌های عملیاتی آنها استخراج و ساختارمند شدند. گفتنی است، علت انتخاب این تعداد خبرگان آن است که اشباع داده‌ها حاصل شد و ابعاد مختلف موضوع پوشش داده شدند.

بحث و یافته‌ها

تعداد منابع برای سال­های 2020، 2021، 2022، 2023، 2024 و 2025 به‌ترتیب برابر 247، 300، 276، 387، 340 و 68 مقاله است. شکل (1) توزیع زمانی منابع را نشان داده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، بیشترین تعداد منابع مربوط به سال 2023 است و پس از آن، سال­های 2024 و 2021 بیشترین تعداد منابع را به خود اختصاص داده­اند.

شکل 1- نمودار بازۀ زمانی منابع شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

از این رو، بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، فراوانی انتشار منابع مرتبط با شهر هوشمند همچنان سیر صعودی دارد. در واقع، در دهه‌های اخیر، با توجه به رشد سریع شهرنشینی و مسائل ناشی از آن مانند آلودگی محیط‌زیست، کمبود منابع انرژی و مشکلات حمل‌ونقل، توجه بسیاری از کشورها به مفهوم شهرهای هوشمند افزایش یافته است. پیشرفت‌های فناوری در حوزه‌های اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی، داده‌های بزرگ و شبکه‌های ارتباطی پرسرعت، زمینه‌ساز توسعۀ شهرهایی شده‌اند که بتوانند به شیوه‌ای کارآمدتر منابع را مدیریت کنند و کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهند. این تحولات سبکی جدید از برنامه‌ریزی شهری را رقم زده‌اند که در آن تصمیم‌گیری‌ها بر پایۀ داده‌های دقیق و تحلیل‌های علمی استوار هستند. پژوهش‌ها دربارۀ شهرهای هوشمند از یک رویکرد فناوری‌محور به سمت چشم‌اندازی چندبُعدی و جامع‌تر حرکت کرده‌اند. در گذشته، تمرکز اصلی بر بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته بود؛ اما امروزه پژوهش‌ها بر نقش عوامل اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی در طراحی و توسعۀ شهرهای هوشمند تأکید می‌کنند. این تحول منجر به ظهور مباحثی مانند «هوشمندی انسانی»، مشارکت شهروندی در تصمیم‌گیری‌های شهری و دسترسی عادلانه به خدمات هوشمند شده است. همچنین، توجه به مسائل اخلاقی، حریم خصوصی و امنیت داده‌ها نیز در مرکزیت پژوهش‌ها قرار گرفته است. این رویکرد باعث شده است تا پژوهش‌های علمی در حوزۀ شهر هوشمند روزبه‌روز گسترش یابند و دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های فناوری سراسر جهان با همکاری یکدیگر، پروژه‌هایی متعدد را در زمینۀ مدیریت انرژی، حمل‌ونقل هوشمند، خدمات شهری دیجیتال و شهروندی الکترونیکی آغاز کنند. همچنین، دولت‌ها نیز با تدوین راهبردهای ملی و شهری برای توسعۀ شهرهای هوشمند، زمینه را برای اجرایی‌شدن نتایج این پژوهش‌ها فراهم کرده‌اند. بنابراین، سیر صعودی پژوهش‌ها در این حوزه نه فقط به جنبۀ علمی و فناوری توجه دارد، بلکه انعکاسی از نیازهای واقعی شهرهای معاصر به سوی آینده‌ای پایدار و کارآمد است. از جملۀ هدف­های این پژوهش بررسی وضعیت نویسندگان فعال در حوزۀ شهر هوشمند است. تحلیل نتایج بیانگر آن است که تعدادی از نویسندگان در حوزۀ شهر هوشمند فعال هستند. پژوهشگران فعال در حوزۀ شهر هوشمند مشتمل بر یگیتکنلار[ii]، موتامبیک[iii]، بیبری[iv]، شریفی[v]، آداس[vi]، برنز[vii]، کورتز[viii]، محمود[ix]، میونگ[x] و شارما[xi] هستند که در شکل (2) به آنها اشاره شده است.

همچنین، مقاله­های منتشرشده در رابطه با شهر هوشمند به‌ترتیب متعلق به کشورهای چین، هند، ایالات متحدۀ آمریکا، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا، کرۀ جنوبی، لهستان و استرالیا هستند که در شکل (3) به آنها اشاه شده است.

شکل 2- نمودار پژوهشگران فعال در حوزۀ شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

شکل 3- قلمرو جغرافیایی پژوهش­های حوزۀ شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

پرتکرارترین واژگان شهر هوشمند عبارت­اند از: شهر هوشمند (1178 مرتبه)، پایداری (430 مرتبه)، توسعۀ پایدار (302 مرتبه)، برنامه­ریزی شهری (267 مرتبه)، توسعۀ شهری (233 مرتبه)، چین(197 مرتبه)، منطقۀ شهری (173 مرتبه)، نوآوری (131 مرتبه)، یادگیری ماشینی (100 مرتبه)، تحلیل زمانی-فضایی(93 مرتبه)، تغییر اقلیم (91 مرتبه)، هوش مصنوعی (82 مرتبه)، اینترنت اشیاء (79 مرتبه)، اینترنت (77 مرتبه)، رویکرد راهبردی (74 مرتبه)، رویکرد حکمروایی (72 مرتبه)، بهینه­سازی(70 مرتبه)، هند (70 مرتبه)، بهره‌وری انرژی (65 مرتبه)، رشد شهری (63 مرتبه)، مدیریت پسماند (59 مرتبه)، الگوریتم(59 مرتبه)، سیاست‌گذاری شهری (59 مرتبه)، فناوری اطلاعات و ارتباطات (58 مرتبه)، کویید 19 (57 مرتبه)، کیفیت هوا (52 مرتبه)، انرژی بدیل (51 مرتبه)، انتشار کربن (47 مرتبه)، حمل‌ونقل شهری (47 مرتبه)، داده­های بزرگ (46 مرتبه)، یادگیری عمیق (44 مرتبه)، توسعۀ اقتصادی (44 مرتبه)، دیجیتالی‌شدن (43 مرتبه)، مدیریت آب (41 مرتبه)، پایش زیست‌محیطی (40 مرتبه)، فضای سبز (37 مرتبه)، آلودگی هوا (35 مرتبه)، مشارکت محلی (35 مرتبه)، شهر پایدار (34 مرتبه)، آلودگی جو (33 مرتبه) و غیره (شکل 4).

شکل 4- تصویرسازی شبکۀ هم­رخدادی واژگان شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

تصویرسازی شبکۀ هم­رخدادی واژگان شهر هوشمند (شکل 4) بیانگر آن است که 825 آیتم در 8 خوشه طبقه‌بندی شده­اند. خوشۀ نخست دارای 194 آیتم است که عبارت­اند از: پژوهش دانشگاهی، برنامۀ عملیاتی، فناوری پیشرفته، آمستردام، طراحی معماری، معماری، استرالیا، اتریش، بارسلونا، کاتالونیا، کتاب­سنجی، تحلیل کتاب‌سنجی، مدل­سازی اطلاعات ساختمان، رویکرد پایین به بالا، برزیل، ساخت­و­ساز، کالیفرنیا، کانادا، مطالعات موردی، پایتخت، مطالعۀ موردی، مشارکت شهروندان، شهروند، هم‌آفرینش، همکاری، توسعۀ اجتماع، تعهد اجتماع، تحلیل رقابتی، مطالعۀ تطبیقی، رقابت­پذیری، پیچیدگی، چارچوب مفهومی، تحلیل محتوا، جرم، میراث فرهنگی، جمهوری چک، داده، مدیریت داده، پایگاه داده، مردم­سالاری، طراحی، فناوری­های دیجیتال، طراحی دیجیتال، دوقلوهای دیجیتال، دیجیتالی‌شدن، فعالیت اقتصادی، اکوتوریسیم، آموزش، مدیریت بهره­وری، تحلیل تجربی، تحول انرژی، انگلستان، کارآفرین، قوم­نگاری، اروپا، اتحادیۀ اروپا، اکتشاف، جهانی‌شدن، حکمروایی، رویکرد حکمروانی، ساختمان تاریخی، رویکرد تاریخی، حقوق انسانی، روش شناسایی، فرایندهای اجرایی، شاخص، اندونزی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، مدیریت اطلاعات، توسعۀ زیرساختی، زیرساخت، نوآوری، چارچوب نهادی، ژاپن، دانش، کرۀ جنوبی، برنامه­ریزی کاربری زمین، راهبری، یادگیری، مرور ادبیات، دولت محلی، مشارکت محلی، لندن، مالزی، مدیریت، روش مدیریت، روش­شناسی، منطقۀ کلان شهری، مکزیک، اپلیکیشن موبایل، نئولیبرالیسم، هلند، ولز جنوبی جدید، نیویورک، آمریکای شمالی، هلند شمالی، دادۀ باز، پاکستان، مشارکت، رویکرد مشارکتی، رویکرد شراکتی، ادراک، روش برنامه‌ریزی، فرایند برنامه­ریزی، رویکرد سیاست­گذاری، اجرای سیاست­گذاری، سیاست­سازی، اقتصادسازی، خصوصی­سازی، حریم خصوصی، بخش خصوصی، ارزیابی پروژه، مدیریت پروژه، استان‌گرایی، مشارکت عمومی، بخش عمومی، شراکت عمومی-خصوصی، تحلیل کمی، تحلیل کیفی، پیمایش پرسشنامه‌ای، چارچوب مقرراتی، روش پژوهشی، تاب‌آوری، رومانی، عربستان سعودی، فناوری و علم، سئول، سنگاپور، اسلواکی، شهرهای هوشمند، شهر هوشمند، توسعۀ شهر هوشمند، حکمروایی شهر هوشمند، حکمروایی هوشمند، دولت هوشمند، زیرساخت هوشمند، شهر پایدار هوشمند، گردشگری هوشمند، شهرگرایی هوشمند، دهکدۀ هوشمند، سرمایۀ اجتماعی، دربرگیرندگی اجتماعی، نوآوری اجتماعی، عدالت اجتماعی، مشارکت اجتماعی، نرم‌افزار، آفریقای جنوبی، اسپانیا، توزیع فضایی، برنامه­ریزی فضایی، ذی‌نفعان، نقش دولت، رویکرد راهبردی، برنامه­ریزی راهبردی، راهبرد، نظارت، پایداری، توسعۀ شهری پایدار، سوئد، توسعۀ فناورانه، نوآوری فناورانه، فناوری، پذیرش فناوری، شهرهای هوشمند/فناوری، تگزاس، مطالعۀ نظری، توسعۀ گردشگری، مقصد گردشگر، گذار، امارت متحدۀ عربی، بریتانیا، ایالات متحدۀ عربی، شهر، توسعۀ شهری، اقتصاد شهری، حکمروایی شهری، نوآوری شهری، برنامه­ریزی شهری، سیاست­های شهری، جامعۀ شهری، گذار شهری، شهرنشینی، وین و وب جهان­گستر.

خوشۀ دوم دارای 169 آیتم است که عبارت­اند از: درصد کاهش، جاری، مدیریت انطباقی، ای­اچ­پی، آلاینده­ها، آلودگی هوا، آلاینده­های هوا، کیفیت هوا، دمای هوا، هوای محیط، فرایند سلسله­مراتبی تحلیلی، شبکۀ عصبی مصنوعی، آلودگی جو، دمای جو، کالیبراسیون، تقاضای انرژی شیمیایی، طبقه­بندی، اقلیم، تغییرات اقلیمی، بازرگانی، شبکۀ ارتباطی، دینامیک سیالات محاسباتی، بینایی کامپیوتر، حفاظت از منابع طبیعی، مطالعۀ کنترل‌شده، شبکۀ عصبی کانولوشن، همبستگی، داده‌کاوی، درخت تصمیم، یادگیری عمیق، شبکه­های عصبی عمیق، دلفی، نمک­زدایی، کشورهای در حال توسعه، جهان در حال توسعه، مدیریت فاجعه، آب آشامیدنی، خشکسالی، اکوسیستم، شرایط زیست‌محیطی، عامل زیست­محیطی، نظارت زیست‌محیطی، روش تخمین، رویداد بیرونی، مطالعۀ امکان­سنجی، استخراج ویژگی، کنترل سیل، وقوع سیل، سیل­ها، آینده­نگری، روش آینده­پژوهی، چارچوب، سیستم اطلاعات جغرافیایی، زیرساخت سبز، فضای سبز، آب زیرزمینی، منابع آب زیرزمینی، ریسک­­های بهداشتی، جزیرۀ گرمایی، هنگ‌کنگ، پردازش تصویر، روش شاخص، هند، رویکرد میان‌رشته­ای، ایران، پوشش زمین، دمای سطح زمین، کاربری زمین، تغییر کاربری زمین، مکان دفن زباله، لندست، سیستم­های یادگیری، حافظۀ کوتاه‌مدت و بلند‌مدت، یادگیری ماشینی، نقشه­برداری، کاهش، نظارت، سیستم‌های نظارت، تحلیل­های چندمعیاره، محله، شبکه­های عصبی، دی­اکسید نیتروژن، مدل عددی، موضوع ویژه، شیوۀ برنامه­ریزی، در معرض آلودگی قرار داشتن، نظارت بر آلودگی، رشد جمعیت، آمارهای جمعیتی، آب شرب، فقر، پیش‌بینی، احتمال، رویه‌ها، کنترل کیفیت، باران، آب باران، جمع‌آوری آب باران، جنگل تصادفی، زمان واقعی، سیستم‌های زمان واقعی، سنجش از دور، ارزیابی ریسک، رواناب، دادۀ ماهواره‌ای، تصویر ماهواره‌ای، تغییرات فصلی، تحلیل حساسیت، سنسور، شبکه­های سنسور، فاضلاب، شرایط اقتصادی-اجتماعی، تحلیل فضایی، شهر اسنفجی، طوفان‌ها، آب طوفان، آب سطحی، شهرهای هوشمند پایدار، دما، تحلیل دما، آسایش محیطی، دوره­های زمانی، تحلیل دوره­های زمانی، منطقۀ شهری، ترکیه، مناطق شهری، اقلیم شهری، محیط­های شهری، جنگل شهری، شکل شهری، رشد شهری، جزیرۀ گرمایی شهری، پراکنده‌رویی شهری، پوشش گیاهی، وسایط نقلیه، تصفیۀ آب فاضلاب، حفاظت از آب، تقاضای آب، سیستم­های توزیع آب، مدیریت آب، آلودگی آب، کیفیت آب، منابع آب، کمبود آب، عرضۀ آب، تصفیۀ آب و مدیریت آب‌ها.

خوشۀ سوم دارای 112 آیتم است که عبارت­اند از: پنج‌جی، دسترسی‌پذیری، ارزیابی دقیق، الگوریتم، پکن، بلژیک، داده­های بزرگ، تحلیل­گران داده­های بزرگ، حمل‌و‌نقل مبتنی بر اتوبوس، لجستیک شهری، تحلیل خوشه‌ای، آمدوشد، شبیه‌سازی کامپیوتری، جمع­سپاری، امنیت سایبری، حمل‌و‌نقل مبتنی بر دوچرخه، اکتساب داده، تحلیل­گران داده، پردازش داده، کیفیت داده، مجموعه داده، بصری­سازی داده، روش تشخیص، شهر دیجیتال، دوقلوی دیجیتال، فجایع، شرایط اقتصادی، تجارت الکترونیک، آنتروپی، حمل­و­نقل باربری، آلمان، بازار مسکن، تحلیل تصویر، سیستم­های باهوش، سیستم­های حمل­و­نقل باهوش، اینترنت، مدیریت دانش، موقعیت، لجستیک، تولید، روش نقشه­برداری، موبایل، تحرک، مدل­سازی، حمل­و­نقل موتوری، پارکینگ، لهستان، حمل‌و­نقل عمومی، کار پژوهشی، موقعیت مسکونی، مدیریت ریسک، ترافیک جاده، حمل‌و­نقل جاده­ای، خیابان­ها و جاده­ها، ایمنی، امنیت، تقسیم­بندی، معناشناسی، سنسورها، کیفیت خدمات، شانگهای، اقتصاد به ‌اشتراک‌گذاشته ‌شده، شبیه­سازی، تحرک هوشمند، حمل‌و­نقل هوشمند، اثر اجتماعی، رسانۀ اجتماعی، شبکۀ اجتماعی، شبکه­سازی اجتماعی (برخط)، پایداری اجتماعی، دادۀ اجتماعی، وضوح مکانی، تحلیل مکانی-زمانی، مدیریت زنجیرۀ عرضه، ماشین بردار پشتیبان، پیمایش، روش پیمایش، تحرک پایدار، حمل­و­نقل پایدار، تایلند، مدل­سازی سه‌بُعدی، ردیابی، انبوهی ترافیک، آلاینده­های حاصل از ترافیک، مدیریت ترافیک، حمل‌و‌نقل، وسایط نقلیۀ حمل­و­نقل، توسعۀ حمل­و­نقل، زیرساخت حمل­و­نقل، برنامه­ریزی حمل­و­نقل، سیستم حمل­و­نقل، فناوری حمل­و­نقل، رفتار سفر، زمان سفر، وسیلۀ نقلیۀ بدون سرنشین، تحلیل­گران شهری، امکانات شهری، متابولیسم شهری، ناحیۀ شهری، حمل­و­نقل شهری، ووهان، و ژجیانگ.

خوشۀ چهارم دارای 107 آیتم است که عبارت­اند از: تهویۀ هوا، انرژی بدیل، اتوماسیون، معیار ارزیابی، بلاک­چین، ساختمان، دی‌اکسید کربن، شارژ باطری­ها، فضای ابری، رفتار مصرف­گرایانه، سرما، تحلیل هزینه، بهره­وری هزینه، هزینه­ها، کربن­زدایی، تصمیم‌گیری، تحلیل تقاضا، پاسخ به تقاضا، مدیریت تقاضا، ذخیره‌سازی دیجیتال، منابع انرژی توزیع‌شده، سیستم توزیع، اقتصاد، ذخیره­سازی انرژی الکتریکی، شبکه­های انتقال برق الکتریکی، وسایط نقلیۀ الکتریکی، الکتریسیته، تولید برق، عرضۀ الکتریسیته، انرژی، حفاظت از انرژی، بهره­وری انرژی، مدیریت انرژی، برنامه­ریزی انرژی، سیاست­گذاری انرژی، منابع انرژی، ذخیرۀ انرژی، سیستم­های انرژی، استفاده از انرژی، بهره‌برداری از انرژی، پژوهش تجربی، سوخت­های فسیلی، فرانسه، انتشارات گاز، الگوریتم ژنتیکی، گرم‌شدن کرۀ زمین، گازهای گلخانه­ای، انتشارات گازهای گلخانه­ای، گرمایش، مسکن، عایق­بندی، برنامه­ریزی عدد صحیح، رویکرد یکپارچه، ساختمان­های باهوش، سرمایه­گذاری، ایتالیا، ریزشبکه، اعتبارسنجی مدل، بهینه­سازی چندموضوعی، بهینه‌سازی­ها، عملکرد، ارزیابی عملکرد، فتوولتائیک، سیستم فتوولتائیک، تولید برق، بازآفرینی، تجدیدپذیر، انرژی­های تجدیدپذیر، منابع انرژی­ تجدیدپذیر، ساختمان­های هوشمند، گره‌های حسگر، ساختمان هوشمند، اجتماعات هوشمند، محیط هوشمند، شبکه­های هوشمند، خانه­های هوشمند، شبکه­های برق هوشمند، فناوری هوشمند، انرژی خورشیدی، برق خورشیدی، تولید برق خورشیدی، تعهد ذی‌نفعان، پایدار، انرژی پایدار، تحلیل عدم قطعیت، سیستم­های انرژی شهری، بازآفرینی شهری، پایداری شهری، نسبت وسیلۀ نقلیه به شبکه، آسیب‌پذیری، آب، استفاده از آب، باد، و برق بادی.

خوشۀ پنجم دارای 84 آیتم است که عبارت­اند از: بزرگسالان، شهرهای دوستدار سالمندان، پیری، جمعیت رو به پیری، هوش مصنوعی، آگاهی، کتاب­سنجی، محیط کالبدی، جاپای کربن، برنامه‌ریزی شهر، محاسبات ابری، اقدام جمعی، اجتماع، کروناویروس، بیماری کروناویروس 2019، کووید 19، جمعیت‌شناختی، شکاف دیجیتال، جنبۀ اقتصادی، مصر، مقتدرسازی، محیط‌زیست، طراحی محیط‌زیست، برنامه­ریزی زیست­محیطی، کیفیت زیست‌محیطی، همه­گیری، زنان، چشم­انداز آینده، منطق فازی، محاسبات فازی، شهر سبز، سلامت، مراقبت بهداشتی، اثر بهداشتی، سیاست بهداشتی، خدمات بهداشتی، انسانی، فعالیت انسانی، تجربۀ انسانی، سبک زندگی، مردان، انسان­ها، بازاریابی، خرده‌اقلیم، سروصدا، آلودگی صوتی، پاندومی، عابر پیاده، فعالیت فیزیکی، تراکم جمعیت، تحلیل مؤلفۀ اصلی، نگرش عمومی، بهداشت عمومی، فضای عمومی، کیفیت زندگی، پرسشنامه، رتبه­بندی، تحلیل رگرسیون، ادراک ریسک، فدراسیون روسیه، کمپ­­های هوشمند، رشد هوشمند، فناوری­های هوشمند، تحرک اجتماعی، جایگاه اجتماعی-اقتصادی، مدل­­سازی معادلات ساختاری، دانشجویان، گردشگری، حمل­و­نقل و ترافیک، ایمنی حمل­و­نقل، اعتماد، توئیتر، بخش دانشگاهی، طراحی شهری، تحرک شهری، جمعیت شهری، بیماری­های ویروسی، واقعیت مجازی، پیاده­رو­گستری، پیاده­روی و رفاه.

خوشۀ ششم دارای 81 آیتم است که عبارت­اند از: سازگاری، روش ارزیابی، تنوع زیستی، کسب­و­کار، توسعۀ کسب­و­کار، مدل کسب­و­کار، اقتصاد دایره­ای، ارتباط، ارتباطات، سیستم­های پشتیبانی تصمیم، تحلیل فایده-هزینه، تحلیل داده، سیستم پشتیبانی تصمیم، دانمارک، تحلیل اقتصادی، اثرات اجتماعی و اقتصادی، خدمات اکوسیستم، اثرات زیست­محیطی، ارزیابی اثرات زیست­محیطی، شاخص زیست­محیطی، موضوع ویژۀ زیست­محیطی، مدیریت زیست­محیطی، پایداری زیست­محیطی، فناوری زیست­محیطی، فنلاند، امنیت غذایی، نظریۀ بازی، شاخص‌ها، توسعۀ صنعتی، فناوری صنعتی، صنعت نسل چهارم، فناوری­های اطلاعاتی و ارتباطی، برنامه­ریزی زیرساخت، اینترنت اشیاء، سرمایه­گذاری، چرخۀ زندگی، مدل بلوغ، پسماند جامد شهری، راه­­حل­های طبیعت‌محور، تحلیل­های شبکه­ای، برنامه­ریزی، نروژ، توسعۀ سیاست‌گذاری، پرتغال، احتمال­پذیری، سیاست­گذاری عمومی، بازیابی، بازیافت، پژوهش، استفاده از منابع، تحلیل سناریو، شهرهای پایدار هوشمند، مدیریت هوشمند پسماند، پسماند جامد، مدیریت پسماند جامد، استانداردسازی، تحلیل آماری، شهرهای پایدار، توسعۀ پایدار، هدف­های توسعۀ پایدار، مدیریت پایدار پسماند، تحلیل روند، ملل متحد، کشاورزی شهری، اکوسیستم شهری، زیرساخت سبز شهری، مدیریت شهری، تاب­آوری شهری، جمع آوری پسماند، انهدام پسماند، مدیریت پسماند و سیستم­های مدیریت پسماند.

خوشۀ هفتم دارای 76 آیتم است که عبارت­اند از: انباشت، کربن، جذب و بهره­برداری کربن، انتشار کربن، انتشارهای حاصل از کربن، توقیف کربن، چین، شهرهای چین، شهرها، ساخت شهر، شهر، ساخت، صنعت ساخت، کربن‌زدایی، تفاوت در مدل­­های مختلف، اقتصاد دیجیتال، اکولوژی، توسعۀ اقتصادی، رشد اقتصادی، کارآمدی، کنترل انتشارات، مصرف انرژی، شدت انرژی، مهندسی، اقتصادهای زیست­محیطی، سیاست زیست­محیطی، آلودگی زیست‌محیطی، حفاظت زیست­محیطی، مقررات زیست‌محیطی، دولت، توسعۀ سبز، اقتصاد سبز، فناوری سبز، نوآوری فناوری سبز، تولید ناخالص ملی، گوانگدونگ، ناهمگونی، سرمایۀ انسانی، انتشارات صنعتی، ساختار صنعتی، صنعت، سیستم اطلاعات، فناوری اطلاعات، مدل، مدرن‌شدن، تجربۀ طبیعی، دادۀ پنل، سیاست­گذاری، آلودگی، سیاست­گذاری آلودگی، کنترل آلودگی، کنترل و پیشگیری، بهره­وری، حمل­و­نقل عمومی، تجربۀ شبه‌تجربی، برنامه­ریزی منطقه­ای، توسعه و پژوهش، تخصیص منابع، مدیریت منابع، شنژن، ساخت شهر هوشمند، پایلوت شهر هوشمند، سیاست­گذاری شهر هوشمند، پایلوت­های شهر هوشمند، اثر سرریز، شهر پایدار، بهره­وری عامل کلی، سیاست­گذاری شهری، آلودگی شهری، باززنده­سازی  شهری، و کربن صفر.

در نهایت، خوشۀ هشتم دارای 2 آیتم است که عبارت­اند از: بلایا و راهبرد سیاست­گذاری (شکل 5).

شکل 5- تصویرسازی هم­پوشانی واژگان حوزۀ شهر هوشمند در سال­های اخیر (یافته­های پژوهش، 1404)

 تصویرسازی تراکم رخداد واژگان حوزۀ شهر هوشمند بیانگر آن است که موضوع شهر هوشمند در کنار توجه به دیجیتالی‌شدن، فناوری اطلاعات و ارتباطات، یادگیری ماشینی، هوش مصنوعی، داده­های بزرگ و اینترنت اشیاء، به سمت توجه به مؤلفه­هایی مانند پایداری، توسعۀ پایدار، کربن صفر، مدیریت آب، مدیریت پسماند، آلودگی هوا، انرژی بدیل، تاب­آوری، اقتصاد دایره­ای، سرمایۀ انسانی و کارآمدی انرژی حرکت می‌کند. در عین حال، شهرهای چین در این زمینه پیشرو هستند. به سخن بهتر، تراکم و تکرار واژگان بیانگر آن است که شهر هوشمند به سمت تلفیق فناوری و محیط‌زیست حرکت می‌کند و مسیر خود را بر این حوزه متمرکز کرده است. در واقع، فناوری در خدمت ارتقای کیفیت مکانی و زیستی مورد توجه اصلی شهر هوشمند است (شکل 6).

شکل 6- تصویرسازی تراکم رخداد واژگان حوزۀ شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

افزون بر این، با استفاده از مصاحبه با خبرگان، نسبت به استخراج مؤلفه­های شهر هوشمند اقدام شده است (جدول 1). شهرهای هوشمند مفاهیمی هستند که با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته، داده‌ها و زیرساخت‌های نوین، بهبود کیفیت زندگی شهروندان، مدیریت منابع طبیعی، بهینه‌سازی خدمات شهری و افزایش کارایی سیستم‌های عمرانی را هدف می‌گیرند. یک شهر هوشمند شامل چندین مؤلفۀ اصلی است که به صورت یکپارچه و تعاملی عمل می‌کنند. مؤلفه‌های اصلی شهر هوشمند عبارت­اند از: 1) زیرساخت‌های هوشمند: این مؤلفه شامل شبکه‌های فیزیکی و دیجیتالی است که به عنوان پایه‌های شهر هوشمند عمل می‌کنند. 2) انرژی پاک و هوشمند: مدیریت بهینۀ مصرف انرژی و انتقال به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر. 3) حکمروایی هوشمند: دولت الکترونیکی و پاسخ­گویی مؤثر به نیازهای شهروندان. 4) امنیت و نظارت هوشمند: حفاظت از شهروندان و تسهیل مدیریت امرار امنیت. 5) محیط‌زیست پایدار: کاهش آلودگی و ارتقای کیفیت محیط‌زیست. 6) خدمات عمومی هوشمند: ارائۀ خدمات شهری به شکلی کارآمد و قابل دسترس. 7) اقتصاد هوشمند: تقویت فعالیت‌های اقتصادی مبتنی بر دانش و فناوری. 8) شهروندان آگاه و مشارکتی: درگیرکردن شهروندان در فرایند توسعۀ شهری. 9) داده‌های بزرگ و تحلیل داده: استفاده از داده‌ها برای تصمیم‌گیری بهتر و برنامه‌ریزی دقیق‌تر. 10) فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی: این دو فناوری ستون اصلی پشت تمامی مؤلفه‌های قبلی هستند.

جدول 1- ابعاد، مولفه­ها و شاخص­های شهر هوشمند

(منبع: یافته­ های پژوهش)

نتیجه­ گیری

پژوهش حاضر با استفاده از پایگاه دادۀ اسکوپوس و استخراج 1618 مقاله به زبان انگلیسی در بازۀ زمانی 2025-2020 اقدام به تحلیل بصری شهر هوشمند کرده است. با وجود اینکه مقاله­های زیادی در خصوص شهر هوشمند و ابعاد آن منتشر شده‌اند، تا کنون پژوهش­هایی اندک با رویکرد علم­سنجی انجام شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف پوشش این خلأ، روند انتشار سالانه، پژوهشگران فعال، کشورهای فعال در حوزۀ شهر هوشمند، تصویرسازی شبکۀ هم­رخدادی واژگان شهر هوشمند، همپوشانی و تراکم  هم­رخدادی واژگان شهر هوشمند را تحلیل و در عین حال، به استخراج مؤلفه‌های شهر هوشمند نیز توجه کرده است. مؤلفه‌های اصلی شهر هوشمند متشکل از زیرساخت‌های هوشمند، انرژی پاک و هوشمند، امنیت و نظارت هوشمند، محیط‌زیست پایدار، خدمات عمومی هوشمند، اقتصاد هوشمند، شهروندان آگاه و مشارکتی، داده‌های بزرگ و تحلیل داده، فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی هستند (شکل 7). زیرساخت‌های هوشمند پایۀ فیزیکی و دیجیتال شهر هوشمند را تشکیل می‌دهند. این زیرساخت‌ها شامل شبکه‌های حمل‌ونقل هوشمند، سیستم‌های آب‌رسانی و فاضلاب با قابلیت نظارت لحظه‌ای، شبکه‌های اینترنت پرسرعت و زیرساخت‌های ارتباطی هستند که با استفاده از فناوری‌های نوین، کارایی و پاسخ‌گویی خدمات شهری را افزایش می‌دهند. انرژی پاک و هوشمند به بهینه‌سازی تولید، توزیع و مصرف انرژی با رویکرد بهره‌وری زیاد و کاهش آلاینده‌ها توجه دارد. استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی، همراه با شبکه‌های هوشمند برق، به مدیریت بهتر تقاضای انرژی و کاهش هزینه‌ها کمک می‌کند. امنیت شهر هوشمند با استفاده از سیستم‌های نظارتی هوشمند، دوربین‌های تحت شبکه، سنسورها و تحلیل‌های داده‌ای ارتقا می‌یابد. این سیستم‌ها قادر هستند در زمان واقعی تهدیدات امنیتی را شناسایی کنند و واکنشی سریع نشان دهند و احساس امنیت در میان شهروندان را تقویت کنند. در شهر هوشمند، توسعه بدون توجه به محیط‌زیست امکان‌پذیر نیست. این مؤلفه بر کاهش آلودگی هوا و صوت، مدیریت مؤثر پسماند، افزایش سطح سبز و استفادۀ بهینه از منابع طبیعی تمرکز دارد. استفاده از سیستم‌های هوشمند نظارت بر کیفیت هوا و آب نیز از اهداف این بخش است. خدمات شهرداری و دولتی با استفاده از فناوری‌های دیجیتال به ‌صورت سریع‌تر، دقیق‌تر و کارآمدتر در اختیار شهروندان قرار می‌گیرند. این خدمات شامل ثبت‌نام الکترونیکی، خدمات بهداشتی در محل، سیستم‌های اعلام ناراحتی هوشمند و مدیریت بلایا با استفاده از داده‌های زنده هستند. اقتصاد هوشمند بر اساس نوآوری، کارآفرینی و استفاده از فناوری‌های پیشرفته شکل می‌گیرد. این مؤلفه به توسعۀ مشاغل دانش‌بنیان، افزایش بهره‌وری و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در بستر دیجیتال کمک می‌کند و شهر را به مرکزی برای سرمایه‌گذاری و توسعۀ اقتصادی تبدیل می‌کند. شهروندان در شهر هوشمند نقشی فعال دارند، با استفاده از اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال، اطلاعات لازم را دریافت می‌کنند، در تصمیم‌گیری‌ها شرکت می‌کنند و مشکلات را گزارش می‌دهند و حتی در برنامه‌های شهری مشارکت می‌کنند. این موضوع شفافیت و پاسخ‌گویی دولت شهری را افزایش می‌دهد. جمع‌آوری و تحلیل داده‌هایی عظیم از تمامی بخش‌های شهری (مانند ترافیک، مصرف انرژی، امنیت و خدمات) به مدیریت بهتر شهر کمک می‌کند. این داده‌ها اساس تصمیم‌گیری‌های علمی و پیش‌بینی‌های هوشمند هستند و با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته، الگوهای مصرف و رفتار شهروندان شناسایی می‌شوند. فناوری اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی ستون‌های اصلی شهر هوشمند محسوب می‌شوند. سنسورهای متصل به اینترنت اطلاعات لحظه‌ای را جمع‌آوری می‌کنند و هوش مصنوعی این داده‌ها را تحلیل و تصمیم‌گیری خودکار و بهینه را فراهم می‌کند. این فناوری‌ها در مدیریت ترافیک، نظارت هوشمند، ساختمان‌های هوشمند و خدمات بهداشتی کاربردی گسترده‌ دارند.

افزون بر این، حاضر پژوهش می‌تواند به شهرهای ایران کمک کند تا با شناسایی روندها، مفاهیم کلیدی و پیوندهای بین‌موضوعی در حوزۀ شهرهای هوشمند، تصمیم‌‌هایی آگاهانه‌تر در زمینۀ توسعۀ شهری پایدار و نوآورانه اتخاذ کنند. این نوع تحلیل با بهره‌گیری از ابزار VOSviewer به عنوان یک ابزار قدرتمند داده‌کاوی علمی، به سیاست­گذاران، مدیران و برنامه‌ریزان شهری کمک می‌کند تا شکاف‌های دانشی، زمینه‌های همکاری پژوهشی و فرصت‌های نوظهور در توسعۀ شهر هوشمند را به‌خوبی تشخیص دهند و در نتیجه، راهبردهایی مناسب‌تر برای بهره‌مندی از فناوری‌های دیجیتال، ارتقای کیفیت خدمات شهری و پاسخ‌گویی به نیازهای شهروندان طراحی کنند.

گفتنی است، یکی از محدودیت‌های اصلی این پژوهش وابستگی به داده‌های موجود در پایگاه‌ اطلاعاتی اسکوپوس است که ممکن است تمام منابع فارسی یا محلی را پوشش ندهند و این امر می‌تواند تأثیری بر جامعیت یافته‌ها داشته باشد. همچنین، نرم‌افزار VOSviewer به عنوان ابزاری کمّی، فقط الگوهای کلی و کمّی نقشۀ دانش را شناسایی می‌کند و ممکن است جنبه‌های کیفی و محتوایی زیربنایی را به‌خوبی در بر نگیرد. علاوه بر این، محدودیت‌های زمانی و دسترسی به برخی از منابع علمی غیرمعمول نیز ممکن است بر حجم و دقت داده‌های گردآوری‌شده تأثیرگذار باشند. در راستای پژوهش‌های آتی، پیشنهاد می‌شود تا مطالعات مشابه با استفاده از رویکردهای ترکیبی (کمّی و کیفی) و با بهره‌گیری از روش‌های تحلیل پیشرفته‌تر شبکه‌های علمی مانند یا تحلیل استناد به استناد، انجام شوند. همچنین، توسعۀ مدل‌های هوشمندتر برای تحلیل نقشۀ دانش شهر هوشمند با توجه به تحولات فناوری و نیازهای جدید شهری، می‌تواند زمینه را برای پژوهش‌های عمیق‌تر و کاربردی‌تر فراهم کند.

شکل 7- ابعاد اصلی تشکیل دهندۀ شهر هوشمند (یافته­های پژوهش، 1404)

 در ادامه، راهکارهای اجرایی برای هر یک از مؤلفه‌های اصلی شهر هوشمند آورده شده‌اند. برای توسعۀ زیرساخت‌های هوشمند، باید شبکه‌های فیزیکی و دیجیتال شهری با یکدیگر ادغام شوند. این امر شامل نصب سنسورهای هوشمند در معابر، ساختمان‌ها، شبکه‌های آب و فاضلاب و تأسیسات عمومی است تا بتوان اطلاعات به‌روز و دقیق از عملکرد این سیستم‌ها داشت. همچنین، به‌روزرسانی زیرساخت‌های قدیمی با استفاده از مواد پایدار و مقاوم، توسعۀ سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند و ایجاد شبکه‌های ارتباطی قوی مانند پهنای باند زیاد و اینترنت فیبر نوری ضروری است. راهکارهای اجرایی در حوزۀ انرژی پاک و هوشمند شامل توسعۀ منابع انرژی تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی، ایجاد شبکه‌های برق هوشمند و مدیریت تقاضای انرژی با استفاده از سیستم‌های هوشمند هستند. همچنین، تشویق ساکنان به استفاده از پنل‌های خورشیدی خانگی، بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌ها و حمل‌ونقل عمومی الکتریکی از جملۀ اقدامات موثر در این زمینه محسوب می‌شوند. برای تحقق حکمروایی هوشمند، لازم است خدمات دولتی به صورت دیجیتالی و در دسترس عموم قرار گیرند. این موضوع شامل توسعۀ سامانه‌های دولت الکترونیک و مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها از طریق ابزارهای دیجیتال است. همچنین، شفافیت در فرایندهای مدیریت شهری، افزایش دسترسی به اطلاعات عمومی و ارتقای کارایی مدیریت شهری از طریق تحلیل داده‌ها و اتوماسیون فرایندها از دیگر راهکارهای مهم است. در حوزۀ امنیت و نظارت هوشمند، استقرار سیستم‌های نظارتی مبتنی بر دوربین‌های هوشمند، تشخیص چهره و تحلیل رفتاری، همراه با مرکز کنترل یکپارچۀ شهری ضروری است. همچنین، ایجاد شبکه‌های ارتباطی امن و پشتیبانی از سیستم‌های پلیس الکترونیکی (e-Policing) و مدیریت حوادث در زمان واقعی می‌تواند به افزایش سطح امنیت شهر کمک کند. حفظ حریم خصوصی شهروندان نیز در تمام این فرایندها باید مدنظر قرار گیرد. برای دست‌یابی به محیط‌زیست پایدار در شهرهای هوشمند، باید برنامه‌های مدیریت پسماند هوشمند، توسعۀ فضای سبز شهری، کنترل آلودگی هوا و آب با استفاده از سنسورهای دیجیتال و تشویق به استفاده از وسایل نقلیه بدون دوده اجرا شوند. همچنین، برنامه‌ریزی برای مقابله با تغییرات اقلیمی و افزایش مقاومت شهر در برابر بلایای طبیعی از اهمیت زیادی برخوردار است. به منظور بهبود خدمات عمومی، باید سیستم‌های هوشمند در حوزه‌هایی مختلف مانند بهداشت و درمان، آموزش، کتابخانه، حمل‌ونقل و خدمات شهری توسعه یابند. استفاده از داده‌های واقعی و به‌روز برای برنامه‌ریزی و تخصیص منابع، همراه با افزایش دسترسی شهروندان به این خدمات از طریق اپلیکیشن‌های موبایل و وب، می‌تواند به افزایش کارایی و رضایت شهروندان منجر شود. برای توسعۀ اقتصاد هوشمند، باید یک محیط کسب‌وکار پویا و حمایت‌کننده از نوآوری ایجاد شود. این امر شامل تشویق شرکت‌های استارت‌آپ، توسعۀ اقتصاد دیجیتال، ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای تجارت الکترونیک و افزایش فرصت‌های شغلی مبتنی بر فناوری است. همچنین، ایجاد مناطق آزاد فناوری و حمایت از بنگاه‌های دانش‌بنیان از دیگر راهکارها هستند. ایجاد فرهنگ شهروندی دیجیتال، آموزش‌های مداوم شهروندان در زمینۀ استفاده از خدمات هوشمند و فراهم‌کردن ابزارهای مشارکتی مانند پلتفرم‌های تصمیم‌گیری مشترک و ابزارهای شکایت و پیشنهاد الکترونیکی، از جملۀ راهکارهای اصلی در این حوزه هستند. همچنین، تقویت اعتماد عمومی به دولت الکترونیک و افزایش شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها نقشی مهم در این زمینه دارد. در حوزۀ داده­های بزرگ و تحلیل داده، لازم است زیرساخت‌های جمع‌آوری، ذخیره‌سازی و تحلیل داده‌های شهری ایجاد شوند. استفاده از تحلیل‌های پیش‌بینی‌کننده و توصیه‌گر در مدیریت شهری، ایجاد مجموعه داده‌های باز برای دسترسی عمومی و توسعۀ الگوریتم‌های تحلیلی مبتنی بر هوش مصنوعی از جملۀ راهکارهای مؤثر هستند. حفاظت از حریم خصوصی و امنیت داده‌ها نیز باید در اولویت قرار گیرد. استقرار سیستم‌های مبتنی بر اینترنت اشیاء در تمامی بخش‌های شهری از جمله ترافیک، انرژی، امنیت و خدمات شهری، همراه با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌ها و تصمیم‌گیری خودکار، یکی از راهکارهای کلیدی است. همچنین، توسعۀ پلتفرم‌های یکپارچۀ مدیریت شهری با استفاده از این فناوری‌ها و آموزش متخصصان در این حوزه نقشی مهم در پیشرفت شهرهای هوشمند ایفا می‌کند.

[i] Graham & Aurigi

[ii] Yigitcanlar

[iii] Mutambik

[iv] Bibri

[v] Sharifi

[vi] Addas

[vii] Burns

[viii] Cortese

[ix] Mehmood

[x] Myeong

[xi] Sharma