نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 گروه جغرافیای انسانی و برنامهریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
In line with the realization of the necessary strategic approach to achieve the future vision and attain a clear concept of the future of Fars Province, the present study has identified the key drivers influencing regional development prospects using a futurology approach within the framework of land use planning in Fars Province. This research is applied in terms of purpose (of the strategic development type), descriptive-analytical in terms of methodology, and inductive in terms of research approach. The data collection method was based on a documentary-survey approach utilizing the Delphi technique, and the interaction analysis method was employed to identify the research drivers. The statistical population of the study consisted of 37 experts and specialists in the field of regional development and land use planning, who were selected using the snowball sampling method. For data analysis and structural analysis of the impact of each indicator on regional development in Fars Province, the MICMAC software was used. The results of the study indicate that out of the 30 factors examined, four factors—investment attraction, the provincial land use planning system, governance, and water resources—are identified as key drivers influencing the regional development of Fars Province. These factors should be integrated into the planning of visions and regional development of Fars Province by the relevant organizations. Additionally, the findings revealed that variables such as education, technical and scientific activities, and climate are strategic variables with significant macro-level impacts on the regional development of Fars Province.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
به دنبال گسترش شهرنشینی و سرعت زیاد تغییرات (آریانکیا و همکاران، 1402، ص. 120)، و پیچیدهترشدن مشکلات شهری در کشورهای توسعهیافتۀ صنعتی به ویژه در اواخر دهۀ 1960 میلادی و دگرگونی این مشکلات پس از جنگ جهانی دوم (شاهین و موسوی، 1402، ص. 50) و تشدید روند جهانیشدن اقتصادی و رقابت بین دولتها و دولت-منطقهها، مسائل منطقهای پیچیدهتر شدهاند (یاسوری و سجودی، 1398، ص. 156). این اتفاق باعث دگرگونی در روابط متقابل انسانها با یکدیگر شده است (میرکتولی و آریانکیا، 1398، ص. 250)؛ به گونهای که تمرکز نامعقول و نامتناسب در عرصههای زیستی، توسعۀ اقتصادی-اجتماعی نابرابر نواحی جغرافیایی را موجب شده است (نظمفر و همکاران، 1402، ص. 132) که این امر باعث افزایش آسیبهای محیطی و اجتماعی در سیستمهای شهری و منطقهای شده و پیامدهایی مانند توسعۀ ناموزون، افزایش تفاوتها و نابرابریهای اجتماعی و آلودگیهای زیستمحیطی، افزایش مصرف انرژی، ترافیک و سایر مسائل اجتماعی و فرهنگی و محیطی را به همراه داشته است (زیاری و همکاران، 1400، ص. 357). از این رو، به منظور سازماندهی فضایی در کشورهای در حال توسعه، الگویی از توسعۀ فضایی مورد نیاز است که به عدم تمرکز شهرنشینی منجر شود و موجبات گسترش شبکهای از مراکز توسعۀ متعادل در پیوند با یکدیگر را فراهم آورد (کریمی و همکاران، 1396، ص. 32) و به گونهای عمل کند که با استفاده از توانهای مناطق مختلف در برنامهریزی برای توسعه در محیط رقابتی جهان بتواند موجب بهبود و پایدارسازی قابلیتهای محیط شهرها، مناطق و کشورها در برابر دیگر مکانها شود (شاکرمی و همکاران، 1402، ص. 2).
یکی از منسجمترین این راهبردها، راهبرد توسعۀ منطقهای به عنوان رویکردی نوین، کارآمد و آزمودهشده برای دستیابی به توسعۀ پایدار منطقهای است (یاسوری و سجودی، 1398، ص. 156). توسعۀ منطقهای به عنوان یکی از انواع توسعة میتواند نقشی مهم در توسعۀ پایدار مناطق ایفا کند و تأثیری زیاد بر پیشرفت و رشد همهجانبۀ استانها داشته باشد (وارثی و همکاران، 1402، ص. 209). این نوع توسعة به عنوان یکی از مهمترین ضرورتهای توسعۀ همهجانبه و پایدار مطرح است و رسیدن به آن یکی از اهداف مهم توسعه است (پیشگاههادیان و همکاران، 1399، ص. 5)؛ اما یکی از ضعفهای نظام برنامهریزی منطقهای رایج عدم شناسایی، تحلیل و بهکارگیری عوامل کلیدی توسعۀ منطقه است (Darkow, 2015, p. 10). شناسایی این عوامل علاوه بر آنکه نقشی مهم در توسعۀ اقتصادی شهرها و روستاها دارد، میتواند به بهبود رشد اقتصادی و افزایش کیفیت زندگی افراد منجر شود (تقوایی و حسینیخواه، 1396، ص. 9).
در کنار شناسایی عوامل مؤثر بر توسعۀ منطقهای، موضوع آینده و شناخت بلندمدت آن نیز در برنامهریزی شهری و منطقهای از اهمیت فراوانی برخوردار است (Willsteed et al, 2018, p. 24). این امر باعث میشود اندیشیدن دربارۀ آینده برای کارها و اقدامات کنونی انسان امری ضروری تلقی شود (درویشیسهتلانی و همکاران، 1400، ص. 53). با توجه به آنکه اصلیترین مانع توسعۀ شهری و منطقهای در کشور ایران به نظام برنامهریزی آن برمیگردد، وجود نگاه آیندهپژوهانه به عنوان یک علم میانرشتهای میتواند به عنوان پیشران و محور فعالیت در برنامهریزی در کشور ایران قلمداد شود (آفتاب، 1402، ص. 87).
ساختار کشور ایران، با توجه به شرایط جغرافیایی ویژه، منابع طبیعی غنی و موقعیت راهبردی (حسینی و آریانکیا، 1404، ص. 114)، و با وجود اینکه از ثروت و قدرت و منابع زیادی برخوردار است و تلاشهای زیادی برای تعادل منطقهای در آن انجام شدهاند، به سمت نابرابری فضایی متمایل شده و ساختار مرکز-پیرامون را به منزلۀ الگوی غالب کشور نمودار کرده است (داداشپور و شجاعی، 1401، ص. 25). استان فارس نیز از این موضوع مستثنی نیست. استان فارس، در مقام یکی از استانهای پهناور کشور، امروزه به صورت تکقطبی با مرکزیت شهر شیراز توسعه پیدا کرده است؛ به طوری که بخش اعظم سرمایه و خدمات و امکانات در شهر شیراز متمرکز شده و این وضعیت سبب بروز پیامدهایی همچون مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به شیراز، حاشیهنشینی و مشکلات ناشی از ازدحام و تراکم جمعیت و فعالیت در شهر شیراز شده است (آقایی و همکاران، 1399، ص. 278).
با بررسی ادبیات و مطالعات پیشین در حوزۀ توسعۀ منطقهای، آمایش سرزمین و آیندهپژوهی در سطح کشور و به ویژه استان فارس، میتوان به این نتیجه رسید که با وجود پژوهشهایی در زمینۀ شناسایی ظرفیتها، مشکلات، راهبردها و حتی تحلیل ساختار فضایی، همچنان شناسایی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر توسعۀ منطقهای با رویکرد آیندهپژوهی به ویژه در مقیاس استانی و در چارچوب برنامهریزی آمایش سرزمین، با خلأ جدی مواجه است. از جملۀ شکافهای اصلی که این پژوهش به دنبال پُرکردن آن است، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1-نبود مطالعات جامع که به طور همزمان هم از رویکرد آیندهپژوهی و هم از مدلهای کمی تحلیل اثر متقابل برای شناسایی پیشرانهای توسعة استفاده کنند. 2- فقدان تمرکز کافی بر استان فارس به عنوان یکی از استانهای مهم و راهبردی کشور در اسناد بالادستی و پژوهشهای آیندهنگرانه با رویکرد فضایی-منطقهای. 3- نبود تحلیل همزمان تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرها بر یکدیگر با هدف کشف عناصر کلیدی و دووجهی در توسعۀ منطقهای. 4- عدم بهرهگیری از نظرات کارشناسان محلی، دانشگاهی و اجرایی در قالب تکنیک دلفی برای بومیسازی شاخصهای توسعة متناسب با شرایط ویژۀ استان.
در نتیجه، پژوهش حاضر با تمرکز بر شناسایی پیشرانهای مؤثر بر چشمانداز توسعۀ منطقهای فارس با استفاده از ترکیب رویکرد آیندهپژوهی، تکنیک دلفی و مدل میکمک، در تلاش است تا این شکافها را پر کند و زمینهساز برنامهریزی دقیقتر و هدفمندتر برای توسعۀ پایدار منطقهای در این استان باشد.
با توجه به موقعیت راهبردی استان فارس در نظام آمایش سرزمین کشور ایران و همچنین، در راستای تحقق رویکرد راهبردی لازم در راستای چشمانداز آتی و دستیابی به مفهومی مشخص از آیندۀ استان، هدف مطالعۀ حاضر شناسایی و اولویتبندی پیشرانهای کلیدی مؤثر بر چشماندازهای توسعۀ منطقهای استان فارس با رویکرد آیندهپژوهی است. در راستای هدف پژوهش و با توجه به ماهیت مطالعۀ حاضر، پرسش اصلی پژوهش این است که پیشرانهای کلیدی مؤثر بر چشمانداز و توسعۀ منطقهای در راستای تدوین راهبردها و برنامهریزی راهبردی در استان فارس کداماند؟
آمایش سرزمین: آمایش سرزمین به عنوان یک فرایند بنیادین برای ایجاد و اجرای بلندمدت افق برنامهریزی راهبردی همراه با یک رویکرد یکپارچه برای سیاستگذاری با تأکید بر دستیابی به اهداف و نه تنظیم کاربری اراضی، مورد تأکید بوده است (خلیجی و سرور، 1401، ص. 1). آمایش سرزمین به دنبال چیدمان سه مؤلفۀ مهم جمعیت، سرمایه و منابع طبیعی برای تحقق مطلوبترین، عادلانهترین و پایدارترین سازمان فضایی در سرزمین است (مرکز پژوهشهای توسعة و آیندهنگری، 1399). امروزه، آمایش سرزمین به یک راهکار جغرافیایی بی بدیل برای توسعۀ پایدار در کشورها تبدیل شده است (بدری و همکاران، 1403، ص. 9). لزوم توجه ظرفیتها و توانمندیهای ذاتی و اکتسابی یک مکان مانند ناحیه، استان یا کشور در راستای توسعۀ منطقی آن مکان بیانگر مفهوم واقعی آمایش سرزمین است (سرور و همکاران، 1398، ص. 17).
آیندهپژوهی: آیندهپژوهی به انسان فرصت میدهد آینده را تحت کنترل درآورد و بتواند آن را به گونهای دلخواه معماری کند (گودرزی و حاجیانی، 1402، ص. 5). آیندهپژوهی دانشی فرارشتهای و نوپدید است که بهسرعت در حال کسب مشروعیت و گسترش در عرصههای نظری و عملی است (نصراصفهانی و همکاران، 1402، ص. 41) و نتایج حاصل از آن میتواند تأثیراتی گسترده در هر یک از این عرصهها داشته باشد (نیکروان و همکاران، 1402، ص. 337). آیندهپژوهی در توسعة و برنامهریزی منطقهای بر یافتن عوامل کلیدی، پیشرانها و فقدان قطعیتهای توسعۀ مناطق در فضای برنامهریزی تأکید دارد تا برنامهریزی شهری و منطقهای با در اختیار داشتن آنها به عنوان اهرم کنترل، آیندۀ مطلوب را نگاشت و مدیریت کند (ایلانلو و همکاران، 1400، ص. 61). در واقع، آیندهپژوهی با رد تنها وجود یک آیندۀ قطعی که ادامۀ وضع موجود است، آیندههایی متعدد، بدیل و مطلوب را مطرح میکند که ممکن است ادامۀ روند فعلی نباشند و با گسست از وضعیت موجود، سناریوهای بدیل را به وجود آورد (ویسی و همکاران، 1398، ص. 49). بنابراین، آیندهپژوهی با تمرکز بر اهداف کلان توسعۀ منطقهای و با مشارکت مدیران و ذینفعان، ضمن شناسایی سیستمها و تسهیل رفتارهای پیچیده و غیرقابل پیشبینی، نقشی مؤثر در اجرای آمایش سرزمین ایفا میکند.
راهبرد توسعۀ منطقهای: جهانیشدن، نومنطقهگرایی و رقابتهای منطقهای، بحرانهای اقتصادی، مخاطرات محیطی، بحران انرژی و مسائل اجتماعی و تلاش برای تحقق توسعۀ پایدار به تهیۀ شیوههایی از سیاستگذاری منجر شده است که یکی از آنها راهبرد توسعۀ منطقهای یا «آر.دی.اس» است (عزتپناه و همکاران، 1401، ص. 95). توسعۀ منطقهای روندی فراگیر در راستای افزایش تواناییهای انسانی و اجتماعی برای پاسخگویی به نیازهای انسانی و اجتماعی است (ثقفی و همکاران، 1401، ص. 3). راهبرد توسعۀ منطقهای الگویی از برنامهریزی راهبردی است که در چالش برای مواجهه با مسائل جدید و پیچیدۀ منطقهای مطرح شده است. این راهبرد یک سند بالادستی کلیدی برنامهریزی است که دستورالعملهای راهبردی را تنظیم میکند که در آمادهسازی و هماهنگی برنامههای توسعه، بیانیههای سیاست برنامهریزی و اقدامات توسعۀ شهری و منطقهای به کار میروند (رجبی و صباغ، 1402، ص. 43). در (جدول 1)، منتخبی از نظریه های توسعة اقتصادی ارائه شده است.
جدول 1- منتخبی از نظریههای توسعۀ منطقهای
|
نظریه |
مشخصات و نتایج مورد انتظار |
دورۀ زمانی |
|
رشد متوازن |
توسعۀ همهجانبه مناطق با تأکید بر نقش دولت در حذف نابرابری |
1950-1975 |
|
رشد نامتوازن |
تمرکز سرمایه در بخش خاصی از اقتصاد به عنوان پیشرو-بخش توسعه به سایر بخشها |
|
|
قطب رشد |
قطب رشد شهری و صنعتی-پخش توسعه به مناطق پیرامونی |
|
|
مرکز-پیرامون |
سرمایهگذاری در مکانهای مرکزی-پخش توسعه به مناطق پیرامونی |
|
|
تمرکزگرایی |
توسعۀ قطبی-پخش توسعه به مناطق پیرامونی |
|
|
برگشت تمرکز |
توسعه در چند نقطۀ مرکزی-پخش توسعه به مناطق پیرامونی |
1995-1975 |
|
نظام سکونتگاهی |
تجمیع غیرمتمرکزی-ایجاد پیوند عملکردی بین نقاط |
|
|
نظریۀ هیلهورست |
انسجام متمرکز، انسجام پراکنده، گسترش متمرکز، گسترش پراکنده-توسعۀ سلسلهمراتبی |
|
|
نظریۀ میسرا |
سیاست اجتماعی جامع تولیدی، اجتماعی و زیستشناختی ایجاد زیرساختار توسعهپذیر |
|
|
نظریۀ هاروی |
توسعه بر مبنای نیاز، منفعت عمومی و استحقاق-توزیع عادلانه بین مناطق منجر به توزیع عادلانه بین افراد |
|
|
راهبرد توسعۀ منطقهای |
تأکید بر برنامهریزی هماهنگ، حل اختلافات ساختاری منطقهای و ایجاد فرصت برابری برای تمامی مناطق |
1995 تا کنون |
|
رقابتپذیری منطقهای |
تحریک توسعۀ منطقهای با اعمال سیاستهای فرامنطقهای-توسعۀ رقابتی |
(منبع: جعفری و همکاران، 1399، ص. 2)
مدل مفهومی پژوهش (بر مبنای مبانی نظری و چارچوب مفهومی)
بر پایۀ مبانی نظری موجود در حوزۀ آمایش سرزمین (سرور و همکاران، 1398؛ بدری و همکاران، 1403)، آیندهپژوهی (Godet, 2003؛ آفتاب، 1402) و توسعۀ منطقهای (یاسوری و سجودی، 1398؛ Darkow, 2015)، مدل مفهومی این پژوهش با تکیه بر تحلیل سیستمی و روابط علّی میان مفاهیم اصلی طراحی شده است. در این مدل، آمایش سرزمین به عنوان چارچوب راهبردی ساماندهی فضایی منابع انسانی، طبیعی و اقتصادی عمل میکند. در درون این چارچوب، رویکرد آیندهپژوهی به عنوان یک ابزار تحلیلی و پیشنگر، امکان شناسایی عوامل مؤثر بر آینده (پیشرانها) را فراهم میکند. این پیشرانها، از طریق تحلیل ساختاری (تحلیل اثرات متقابل)، به عنوان عوامل کلیدی مؤثر بر چشمانداز توسعۀ منطقهای شناسایی میشوند؛ بنابراین، مدل مفهومی پژوهش از سه لایۀ اصلی تشکیل شده است: 1- لایۀ راهبردی: آمایش سرزمین با هدف ساماندهی فضایی و تعادل منطقهای، 2- لایۀ تحلیلی آیندهپژوهی و شناسایی پیشرانها و 3- لایۀ سیاستی برنامهریزی برای توسعۀ منطقهای با تمرکز بر پیشرانهای کلیدی. در این مدل، رابطۀ علّی بین عناصر به شرح زیر در (شکل 1) ارائه شده است:
شکل 1- مدل مفهومی پژوهش
(منبع: نگارنده، 1404)
پیشینۀ پژوهش
یکی از ضعفهای مطالعات سیاستگذاری غفلت از رویکردهای آیندهنگرانه است که در این راستا، بر اهمیت آیندهپژوهی در چرخۀ سیاستگذاری در بسیاری از مطالعات و پژوهشها تأکید شده است (رضایی و عیوضی، 1401، ص. 1). از این رو، در ادامه به صورت اختصار به تعدادی از پژوهشهای انجامشده در داخل و خارج از کشور اشاره میشود که در دو بخش اصلی این پژوهش از نتایج و روش انجام آنها استفاده شده است و یافتههای آنها با مطالعۀ حاضر همخوانی و همسویی داشتهاند. پوراحمد و همکاران (1397) در پژوهشی با عنوان «بازتعریف نقش شهرهای کوچک و میانی در فرایند توسعۀ منطقهای؛ معرفی یک روش کاربردی آمایشمبنا در استان کردستان» را انجام دادهاند. نتایج پژوهش آنان نشان داد اگرچه نوساناتی در توسعۀ درونمنطقهای استان مورد مطالعه مشاهده شدهاند، تغییرات توسعۀ منطقهای با تکیه بر نماگرهای اقتصادی، با تغییرات سلسلهمراتب شهری (نماگرهای جمعیتی) همسو بودهاند. اصغری و همکاران (1400)، در پژوهشی چالشها و راهبردهای توسعۀ پایدار منطقهای با رویکرد آیندهپژوهی را تحلیل کردهاند. ضعف مدیریت و نبود برنامۀ مشخص برای توسعه، ضعف نهادهای مالی-پولی، وجود محدودیتهای قانونی برای توسعۀ کالبدی بخش صنعت در وسعت زیادی از منطقه را چالشهای پیش روی آیندۀ توسعۀ پایدار منطقۀ ارس میدانند. حسینی و همکاران (1401) در پژوهشی با تحلیل وضعیت سواحل اقیانوسی ایران، راهبردهای پیشنهادی برای توسعۀ منطقهای در این سواحل را تدوین و ارائه و همچنین، نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید سواحل اقیانوسی ایران را بیان کردهاند. پریزادی و حسینخانی (1401) پژوهشی با عنوان «برنامهریزی راهبردی توسعۀ منطقهای با رویکرد شکوفایی شهری» را انجام دادهاند. نتایج پژوهش آنها حاکی از آن است که ابعاد زیستپذیری، برابری و مشارکت و بهرهوری در شهر کرج نسبت به سایر ابعاد شرایطی نامساعدتر دارند. غفاریفرد و همکاران (1402)، در پژوهشی سازوکار ارتقای حکمرانی و سیاستگذاری توسعۀ منطقهای در ایران را بررسی کردهاند. شاکرمی و شکوهی (1402)، در پژوهش خود نقش و اهمیت شهرهای جدید در ایجاد تعادل ملی و منطقهای در توزیع جمعیت و سرمایهگذاری و همچنین، عوامل و سیاستهای کلان تأثیرگذار در این زمینه را بررسی کردهاند.
دنگ و همکاران[1] (2022) در پژوهشی سیر توسعۀ متوازن منطقهای در کشور چین را بررسی کردهاند. نتایج پژوهش آنان نشان داد توسعۀ بینمنطقهای در چین دورههای متوالی توسعۀ متوازن و نامتوازن را پشت سر گذاشته است. هر دوره توسعۀ اجتماعی را افزایش داده و به توسعۀ منطقهای متعادلتر کمک کرده است. یانگ و همکاران[2] (2022) در پژوهشی این پرسش را بررسی کردهاند که آیا طرحهای توسعۀ منطقهای میتوانند باعث رشد اقتصادی شوند. نتایج پژوهش آنان حاکی از آن است که ناهمگونی قوی منطقهای تأثیر منفی معناداری بر رشد اقتصادی دارد. همچنین، RDPs اثرات منفی جالب توجهی بر رشد اقتصادی در مناطق شرقی و مرکزی دارد. اثرات منفی عمدتاً به این دلیل هستند که RDPs کارایی تولید را کاهش میدهد تا از رشد اقتصادی جلوگیری کند. آرانسیبیاکارواخال و همکاران[3] (2022) در پژوهشی پیشنهاد یک مدل چندمعیاره برای ارزیابی طرحهای توسعۀ سرزمینی در مناطق عقبافتادۀ کشور شیلی را بررسی کردهاند. راکواسا و لاتوئه[4] (2023) در پژوهشی برنامهریزی و سیاست توسعۀ منطقهای در جنبههای آسیبپذیری و شهرهای مقاوم در برابر بلایا را بررسی کردهاند. آنها در این پژوهش ضمن ارزیابی آسیب پذیری در مناطقی که پتانسیل تجربۀ حوادث بلایا را دارند، تابآوری شهر را در مواجهه با بلایا و سازگاری با تغییرات اقلیمی بررسی کردهاند. پورکارتوفر و استد[5] (2023) در پژوهشی تحت عنوان «آژانس و ساختار در برنامهریزی شهری و منطقهای: یک بررسی اجمالی و برنامۀ تحقیقات آینده»، طیفی وسیع از ادبیات دربارۀ آژانس و ساختار در رابطه با برنامهریزی فضایی را ارائه میکنند که حول شش موضوع مرتبط با یکدیگر جمع شدهاند که شامل نهادها، اختیار، عملگرایی، شبکهها، رهبری، و احساسات هستند. دودک و زادماچ[6] (2023) در پژوهشی اصلاحات توسعۀ سرزمینی در ایالت فدرال بایرن آلمان بین سالهای 2008 تا 2018 را با توجه به افزایش سیاستهای ریاضتی بررسی کردهاند. یافتههای پژوهش نشان داد سالهای پس از بحران شاهد یک تغییر پارادایم در برنامهریزی فضایی بود. با این حال، این تغییر بهجای کاهش نابرابری، خطر تشدید نابرابری فضایی را به دنبال دارد. نتایج پژوهشهای بالا و پژوهش حاضر همگی حاکی از آن است که تدوین برنامههای ملی توسعه در بازههای زمانی مختلف، تدوین سناریوها و چشماندازها و تهیۀ برنامههای منطقهای میتواند نقشی مهم در تحققپذیری توسعۀ منطقهای در راستای آمایش سرزمین داشته باشد. وجه تمایز این پژوهش با سایر پژوهشهای انجامشده در منطقۀ مورد مطالعه و متغیرهای استفادهشده است.
روش پژوهش
پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی (از نوع توسعهای راهبردی)، و از نظر ماهیت و روش، از نوع پژوهشهای توصیفیتحلیلی و به لحاظ رویکرد پژوهش، استقرایی است و در راستای مبانی علم آیندهپژوهی با رویکرد اکتشافی و تحلیلی با بهکارگیری مدلهای کمّی به منظور شناسایی پیشرانهای مؤثر بر توسعۀ منطقهای در راستای آمایش سرزمین در استان فارس انجام شده است. راهبرد غالب در این پژوهش، راهبرد توسعۀ منطقهای به عنوان رویکردی نوین به منظور دستیابی به توسعۀ پایدار منطقهای بوده است. روش گردآوری اطلاعات مبتنی بر روش مطالعات اسنادی-پیمایشی مبتنی بر تکنیک دلفی است که بر اساس نمونهگیری به روش هدفمند انتخاب شد و به صورت حضوری و از طریق فضای مجازی مصاحبه برای پُرکردن پرسشنامهها انجام شده است.
بر این اساس، در این پژوهش تلاش شد تا از دیدگاههای افرادی استفاده شود که در زمینۀ توسعۀ منطقهای، آمایش سرزمین و برنامهریزی فضایی دارای دانش و تجربۀ واقعی هستند. به همین دلیل، جامعۀ آماری را گروهی از اساتید دانشگاه و دانشجویان دکترای آمایش سرزمین، جغرافیا و برنامهریزی شهری و منطقهای تشکیل دادند که در دانشگاههای معتبر کشور از جمله دانشگاه تهران، یزد، خوارزمی و شهید بهشتی مشغول به تدریس، پژوهش یا تحصیل هستند. این افراد در حوزههای جغرافیای انسانی، توسعۀ منطقهای و آمایش سرزمین تخصص دارند، یا پروژههای علمی و اجرایی در این حوزهها انجام دادهاند. برای انتخاب این افراد، از روش نمونهگیری گلولهبرفی استفاده شده است؛ به این معنا که ابتدا با چند متخصص که شناختهشدهتر بودند مصاحبه را شروع کردیم و از آنها خواستیم افراد دیگری را معرفی کنند که در این حوزه صاحبنظر هستند. این زنجیره ادامه پیدا کرد تا جایی که احساس شد پاسخها به ثبات رسیدهاند و اطلاعات جدید چندانی به بحث اضافه نمیشود و به اشباع نظری رسیدهایم. در نهایت، نظرات و تحلیلهای 3۷ نفر از این متخصصان جمعآوری شد که با توجه به روش دلفی و ماهیت موضوع، این تعداد برای دستیابی به نتایج معتبر و قابلتحلیل کاملاً کافی و رایج است.
به منظور شناسایی پیشرانهای پژوهش از روش تحلیل تأثیر متقابل استفاده شده است. دلیل اصلی استفاده از روش تحلیل اثرات متقابل در این پژوهش ماهیت پیچیده، چندبُعدی و بههمپیوستۀ عوامل مؤثر بر توسعۀ منطقهای است. در محیطهای منطقهای، عوامل توسعه به صورت سیستمی و شبکهای عمل میکنند، به گونهای که هر متغیر میتواند هم تأثیرگذار باشد و هم تأثیرپذیر؛ بنابراین، به روشی نیاز است که بتواند این روابط دوسویه و پیچیده را به طور کمّی و ساختاری تحلیل کند.
روش تحلیل ساختاری در قالب نرمافزار میکمک این امکان را فراهم میکند که تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرها بر یکدیگر تحلیل و متغیرهای کلیدی، حساس، مستقل و دووجهی شناسایی شوند. این روش با ایجاد ماتریس اثرات متقاطع و تحلیل پراکنش متغیرها، درکی عمیقتر از پویاییهای سیستمی آیندۀ توسعۀ منطقهای ارائه میدهد. از سوی دیگر، این روش یکی از پرکاربردترین ابزارهای آیندهپژوهی در تحلیل سیستمهای پیچیده در سطوح ملی و منطقهای است و در پژوهشهای سیاستگذاری فضایی، توسعۀ پایدار، آمایش سرزمین و برنامهریزی راهبردی اثربخشی خود را نشان داده است. انتخاب این روش به دلیل توانایی آن در مدلسازی عدم قطعیتها، سناریوسازی و کشف متغیرهای راهبردی در حوزۀ برنامهریزی فضایی بوده است.
با استفاده از مطالعات میدانی و کتابخانهای، مهمترین عوامل تأثیرگذار بر توسعۀ منطقهای استان فارس شناسایی شدند. در این ارتباط، از 6 شاخص و 30 گویه استفاده شده است (جدول 2). به منظور بررسی روایی پرسشنامهها نیز از نظرات استادان دانشگاه و صاحبنظران مربوط برای بررسی نوع پرسشها، واضحبودن و مناسببودن پرسشهای پرسشنامه استفاده شده است و پرسشنامه پس از بررسی و اصلاح در اختیار افراد نمونه قرار داده شده است. به منظور تجزیهوتحلیل دادهها و تحلیل ساختاری تأثیرگذاری هر یک از شاخصهای مؤثر بر توسعۀ منطقهای در استان فارس از نرمافزار میکمک استفاده شده است.
جدول 2- شاخص و گویههای توسعۀ منطقهای با رویکرد آمایش سرزمین در استان فارس
|
شاخص |
متغیر |
شاخص |
متغیر |
|
مدیریتی- نهادی |
نظام اسکان جمعیت؛ حکمروایی؛ توسعۀ شهری و روستایی؛ نظام برنامهریزی آمایش سرزمین استان |
اقتصادی |
فعالیتهای مالی و بیمه؛ جذب سرمایه؛ زیرساختهای اقتصادی؛ نیروی انسانی متخصص |
|
کالبدی |
زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ زیرساخت حملونقل؛ املاک و مستغلات؛ تأسیسات شهری؛ تجهیزات شهری؛ مکانیابی فعالیتهای اقتصادی و صنعتی |
زیرساختی
|
زیرساختهای صنعتی؛ زیرساختها و جاذبههای گردشگری؛ زیرساختهای معدنی؛ زیرساختهای کشاورزی؛ زیرساختهای اداری و خدمات پشتیبانی؛ فعالیتهای علمی و فنی |
|
اجتماعی |
مشارکت مردمی؛ امنیت؛ تنوع قومیتی و فرهنگی؛ زیرساختهای مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی؛ آموزش |
طبیعی |
محدودیت منابع آبهای سطحی و زیرزمینی؛ شرایط اقلیمی و جغرافیایی استان؛ بحرانهای طببیعی (سیل، زلزله، ...)؛ محیطزیست؛ موقعیت ترانزیتی و نزدیکی به دریا |
(منبع: یافتههای نگارنده، 1404)
محدودۀ مورد مطالعه
استان فارس با وسعت 122،272 کیلومترمربع بعد از استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان و یزد، پهناورترین استان کشور است که با 37 شهرستان رتبۀ اول کشور را داراست. این استان بین 27 درجه و 01 دقیقه تا 31 درجه و 42 دقیقۀ عرض شمالی از خط استوا و 50 درجه و 34 دقیقه تا 55 درجه و 44 دقیقۀ طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد و از شمال به استانهای اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد، از مشرق به استانهای یزد و کرمان، از جنوب به استان هرمزگان و از مغرب به استان بوشهر محدود است. در سال 1400، استان فارس دارای 120 شهر، 97 بخش و 222 دهستان بوده است. کوههای زاگرس با جهت شمال غربی-جنوب شرقی، استان فارس را به دو ناحیۀ مشخص طبیعی شامل ناحیۀ شمال-شمال غربی و ناحیۀ جنوب-جنوب شرقی تقسیم کرده است. استان فارس منطقهای چهارفصل و از نظر آبوهوایی شامل سه ناحیۀ کوهستانی (شمال و شمال غرب)، مرکزی و جنوب و جنوب شرقی است و هوای آن در زمستانها معتدل و در تابستانها بسیار گرم است (مرکز آمار ایران، 1400). موقعیت استان فارس و شهرستانهای آن در نظام تقسیمات سیاسی کشور ایران در (شکل 2) ارائه شده است.
شکل 2- نقشۀ موقعیت استان فارس و شهرستانهای آن در نظام تقسیمات سیاسی کشور
(منبع: نگارنده، 1404)
یافتههای پژوهش
بر اساس روش دلفی که در بخش روش پژوهش اشاره شد، 30 متغیر بهعنوان مؤلفههای چشماندازهای توسعۀ منطقهای استان فارس شناسایی و سپس، با استفاده از روش تحلیل اثرات متقابل یا ساختاری توسط نرمافزار میکمک برای استخراج عوامل اصلی تأثیرگذار بر وضعیت آیندۀ محیط مورد مطالعه، بررسی و تحلیل شدند. بر اساس تعداد متغیرهای شناساییشده، ماتریس 30*30 در نرمافزار میکمک تشکیل داده شد و با قراردادن این عوامل در یک ماتریس زوجی، تأثیر تکتک هر کدام از این عوامل بر یکدیگر توسط وزندهی به عوامل (از صفر تا سه) مشخص شد. تمامی عوامل دخیل در چشمانداز توسعۀ منطقهای استان فارس، همچون سیستمی با عناصر درهمتنیده و به صورت یک ساختار یکپارچه، در نظر گرفته میشوند. همچنین، ارتباط این ابعاد با هم سنجش و تحلیل میشود تا عوامل برتر و کلیدی که تأثیرگذاری بیشتری دارند استخراج شوند. تعداد تکرار تعامل متغیرها با یکدیگر طبق نتایج که میکمک در (جدول 3)، نشان داده، 2 بار در نظر گرفته شده است و همچنین، درجۀ پُرشدگی ماتریس 11/88 درصد را نشان داده است که نشاندهندة پراکندگی متغیرهای مؤثر بر چشمانداز و توسعۀ منطقهای آیندۀ استان فارس است. از مجموع 793 رابطۀ قابل ارزیابی در این ماتریس، 107 رابطه صفر، 133 رابطه یک، 280 رابطه دو و 380 رابطه سه هستند. همچنین، ماتریس مدنظر بر اساس شاخصهای آماری با 2 بار چرخش دادهای از مطلوبیت و بهینهشدگی 11/88 درصد برخوردار است که حاکی از روایی زیاد پرسشنامه و پاسخهای آن است. در ادامه، به منظور تحلیل جامع محیط سیستم و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار، بررسیهای لازم انجام شده است. پس از شناسایی متغیرها، اولین مرحله تشکیل ماتریس مقایسات زوجی مستخرج از نشستهای دلفی کارشناسان و متخصصان است که در مجموع 47 نفر هستند. در این مرحله، میزان تأثیر هر یک از متغیرها بر سایر متغیرها سنجیده شده است.
جدول 3- تحلیل اولیه دادههای ماتریس اثرات متقاطع
|
مقدار |
شاخص |
تعداد تکرار |
تعداد صفر |
تعداد یک |
تعداد دو |
تعداد سه |
جمع |
درجۀ پُرشدگی |
|
30 |
ابعاد ماتریس |
2 |
107 |
133 |
280 |
380 |
793 |
11/88 |
درجۀ پایایی ماتریس
نتایج جدول (4) که میزان پایایی دو بُعد مربوط به تأثیر وابستگی در چرخش اول را بررسی میکند، نشان میدهد مقادیر بهدستآمده بهترتیب برابر 101 و 99 درصد بودهاند؛ امری که بیانگر سطح بالای پایایی پرسشنامه است. با این حال، به منظور افزایش دقت تحلیل و بر اساس پیشنهاد نرمافزار میکمک و معیارهای آماری، دادهها دو بار چرخش یافتهاند تا سطح مطلوبیت و بهینگی آنها ارتقا یابد. در نتیجۀ این چرخش مجدد، ضریب پایایی در هر دو بُعد تأثیرگذاری به میزان 100 درصد به دست آمده است؛ عددی که نشاندهندۀ روایی بسیار زیاد ابزار سنجش و اعتبار زیاد پاسخهای ارائهشده است.
جدول 4- میزان سازگاری تأثیرات مستقیم چشماندازهای توسعۀ منطقهای استان فارس
|
تأثیرپذیر |
تأثیرگذار |
تکرار |
|
%99 |
%101 |
1 |
|
%100 |
%100 |
2 |
ارزیابی پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متغیرها
نحوۀ توزیع و پراکنش متغیرها در صفحۀ پراکندگی نشاندهندۀ میزان پایداری و ناپایداری سیستم است. در حوزۀ روش تحلیل اثرات متقاطع/ساختاری، تحت عنوان نرمافزار میکمک، در مجموع میتوان به دو نوع پراکنش تعریفشده بسنده کرد که به نام سیستمهای پایدار و ناپایدار سیستم معروف هستند (شاهیوندی، 1399، ص. 144). در سیستمهای پایدار در مجموع سه دستۀ متغیر مشاهده شدهاند:
الف: متغیرهای بسیار تأثیرگذار بر سیستم (عوامل کلیدی)، ب: متغیرهای مستقل و پ: متغیرهای خروجی سیستم (متغیرهای نتیجه). در این سیستم (سیستم پایدار)، جایگاه هر یک از عوامل نسبت به صفحۀ پراکندگی کاملاً مشخص و نقش آن نیز بهوضوح قابل ارائه است. در مقابل، نیز در سیستمهای ناپایدار وضعیت پیچیدهتر از سیستمهای پایدار است، به گونهای که متغیرهای بهدستآمده حول محور قطری صفحه پراکنده هستند و در بیشتر مواقع حالت بینابینی خود را حفظ میکنند که تأثیرگذاری و تأثیرپذیری را نشان میدهند و این امر ارزیابی و شناسایی عوامل کلیدی را بسیار دشوار میکند (Godet, 2003, p. 21). در سیستمهای ناپایدار نیز متغیرهای زیر قابل مشاهده هستند:
الف: متغیرهای تأثیرگذار، ب: متغیرهای دووجهی (متغیرهای ریسک و متغیرهای هدف)، پ: متغیرهای تنظیمی، ت: متغیرهای تأثیرپذیر یا نتیجۀ سیستم و ث: متغیرهای مستقل.
با توجه به نتایج بهدستآمده از (شکل 3)، پراکندگی متغیرها حول محور قطری صفحه ملاحظه میشود متغیرهای مؤثر بر توسعۀ منطقهای استان فارس دارای وضعیت ناپایداری سیستم مدنظر هستند. متغیرها در این نرمافزار دارای دو نوع تأثیر هستند: 1-تأثیرات مستقیم متغیرها و 2- تأثیرات غیرمستقیم متغیرها که در ادامه بهتفصیل بررسی خواهند شد.
شکل 3- تصویر شماتیک سیستمهای ناپایدار و پایدار
ارزیابی و تحلیل تأثیرگذاری و تأثیرپذیر مستقیم متغیرها
به منظور تحلیل تأثیرات مستقیم متغیرها، هر کدام از روابط متغیرها توسط نرمافزار میکمک سنجیده میشود. با توجه به (شکل 4)، میزان و درجۀ تأثیرات مستقیم متغیرها بر همدیگر به دست آمده است و همچنین، به دلیل اینکه شیوۀ توزیع و پراکنش متغیرهای مؤثر بر چشماندازهای توسعۀ منطقهای در صفحۀ پراکندگی حاکی از ناپایداری سیستم است، 5 دسته متغیر (متغیرهای دووجهی، متغیرهای تنظیمی، متغیرهای مستقل، تأثیرپذیر و تأثیرگذار) قابل شناسایی هستند که توضیح داده میشوند.
دستۀ اول شامل متغیرهای تأثیرگذار با درجۀ بالا در منتهیالیه نمودار در سمت شمال غربی هستند که کلیدیترین متغیرهای راهبردی و حاکی از توان تأثیرگذاری کلان بر کل سیستم هستند و شامل آموزش، فعالیتهای فنی و علمی اقلیم میشوند. دستۀ دوم شامل متغیرهای تنظیمی هستند که در اطراف مرکز ثقل نمودار قرار دارند و در واقع حالت تنظیمی دارند و گاهی به عنوان اهرمی ثانویه عمل میکنند. با توجه به سیاستها و برنامههای ارگانهای دولتی در رابطه با اهداف توسعه، این متغیرها قابل ارتقا به متغیرهای تأثیرگذار یا متغیرهای دووجهی هستند. این متغیرها شامل مشارکت مردمی، زیرساختهای کشاورزی و زیرساختهای معدنی هستند.
دستۀ سوم متغیرهای دووجهی نام دارند که دارای تأثیرگذاری و تأثیرپذیری زیاد از سایر متغیرها هستند و هر عملی بر روی این متغیرها بر روی سایر متغیرها نیز واکنش و تغییری را ایجاد خواهد کرد (موسوی و همکاران، 1395، ص. 15). این متغیرها در پلان تأثیرگذاری-تأثیرپذیری در ناحیۀ شمال شرقی قرار دارند. متغیرهای دووجهی ظرفیت بسیار زیادی را برای تبدیلشدن به متغیرهای کلیدی سیستم دارا هستند. متغیرهای زیر جزء متغیرهای دووجهی شناخته میشوند: جذب سرمایه، نظام برنامهریزی آمایش سرزمین استان، حکمروایی، امنیت، جذب سرمایه، محیطزیست، نظام اسکان جمعیت، محدودیت منابع آبهای سطحی و زیرزمینی، تأسیسات شهری، تجهیزات شهری، زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات، زیرساختهای اداری و خدمات پشتیبانی، توسعۀ شهری و روستایی، مکانیابی فعالیتهای اقتصادی و صنعتی، بحرانهای طببیعی (سیل، زلزله، ...) و نیروی انسانی متخصص.
دستۀ چهارم شامل متغیرهایی است که میزان تأثیرگذاری کم و میزان تأثیرپذیری زیاد دارند و در قسمت جنوب شرقی نمودار قرار دارند. در واقع، این متغیرها نقش راهبردی و کلیدی در توسعۀ چشماندازهای منطقهای استان فارس دارند، اما وضعیت آنها با توجه به گروه آثار سازندۀ متغیرهای دیگر است و گاهی متغیرهای نتیجه نیز نام دارند و شامل متغیرهای املاک و مستغلات، بیمه و مددکاری اجتماعی میشوند.
دستۀ پنجم شامل متغیرهایی مستقل است که دارای میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری کم هستند. این متغیرها در قسمت جنوب غربی پلان تأثیرگذار-تأثیرپذیر قرار دارند که شامل تنوع قومی و فرهنگی، زیرساختها و جاذبههای گردشگری است. (شکل 5)، ارتباط مستقیم بین متغیرها و (شکل 6)، ارتباط غیرمستقیم بین متغیرها را نشان میدهد.
شکل 4- وضعیت عوامل کلیدی در نقشۀ پراکندگی متغیرها بر اساس تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آنها
شکل 5- ارتباط مستقیم بین متغیرها (تأثیرات ضعیف تا بسیار قوی)
شکل 6- ارتباط غیرمستقیم بین متغیرها (تأثیرات ضعیف تا بسیار قوی)
بحث
اثرگذارترین و اثرپذیرترین عوامل کلیدی مؤثر بر چشماندازها و توسعۀ منطقهای استان فارس
با توجه به دادههای بهدستآمده از پرسشنامههای تکمیلشده بهصورت مقایسههای زوجی (ماتریس)، نرمافزار میکمک روابط متقابل میان عوامل را محاسبه کرده و برای هر عامل، یک امتیاز عددی فرضی در نظر میگیرد. این امتیازات مبنایی برای تعیین سطح تأثیرگذاری و تأثیرپذیری هر عامل، هم بهصورت مستقیم و هم غیرمستقیم، فراهم میسازند. در نتیجه، عواملی که بیشترین امتیاز را کسب میکنند، به عنوان مهمترین عوامل تأثیرگذار یا تأثیرپذیر در سیستم شناخته میشوند.
برنامهریزی برای آینده و توسعۀ منطقهای نیازمند در نظر گرفتن مجموعهای از شرایط و عوامل متنوع است که تنها در صورت بهکارگیری ساختارمند و نظاممند آنها، میتوان به توسعهای هدفمند و پایدار دست یافت. در این پژوهش، تلاش شده است تا از طریق نظرسنجی به روش دلفی با مشارکت کارشناسان مرتبط، کلیه عوامل مؤثر بر توسعۀ منطقهای استان فارس شناسایی و سپس با بهرهگیری از نرمافزار میکمک، روابط میان آنها تحلیل و عوامل کلیدی شناسایی شوند. همانطور که در (جدول 5) مشاهده میشود، از میان 30 عامل بررسیشده، چهار عامل «جذب سرمایه»، «نظام برنامهریزی آمایش استان»، «حکمروایی» و «منابع آب» به عنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر در توسعۀ منطقهای استان فارس استخراج شدهاند. این عوامل در هر دو تحلیل مستقیم و غیرمستقیم به صورت مشترک تکرار شدهاند که اهمیت و نقش تعیینکنندۀ آنها را در فرایند برنامهریزی چشماندازها و توسعۀ منطقهای استان فارس نشان میدهد. از این رو، ضروری است این عوامل به صورت یکپارچه و هدفمند در دستور کار نهادهای ذیربط قرار گیرند تا با حفظ شرایط موجود، توسعۀ منطقهای استان فارس در زمان حال و آینده به صورت اصولی و پایدار محقق شود.
جدول 5- امتیاز تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل به صورت مستقیم و غیرمستقیم
|
آثار مستقیم |
آثار غیرمستقیم |
|||||||
|
ردیف |
عاملها |
اثرگذاری |
عاملها |
اثرپذیری |
عاملها |
اثرگذاری |
عاملها |
اثرپذیری |
|
1 |
سرمایه |
430 |
سرمایه |
441 |
آمایش |
419 |
سرمایه |
430 |
|
2 |
آمایش |
420 |
آمایش |
436 |
سرمایه |
413 |
اقتصادی |
422 |
|
3 |
حکمروایی |
403 |
اقتصادی |
430 |
حکمروایی |
404 |
آمایش |
422 |
|
4 |
منابع آب |
403 |
امنیت |
420 |
منابع آب |
399 |
امنیت |
406 |
در تحلیل نتایج این پژوهش، میتوان گفت چهار عامل شناساییشده به عنوان پیشرانهای کلیدی مؤثر در توسعۀ منطقهای استان فارس، نقشی اساسی و تعیینکننده در روند توسعۀ استان دارند و هر کدام از این عوامل به نحوی به بهبود شرایط اقتصادی، اجتماعی، و محیطی منطقه کمک میکنند. در ادامه، تحلیل این چهار عامل و همسویی آنها با مبانی نظری و پژوهشهای پیشین آورده شده است:
عامل جذب سرمایه: این عامل بهوضوح نشاندهندۀ اهمیت سرمایهگذاری برای تسریع روند توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان است. جذب سرمایه نه فقط موجب رشد اقتصادی میشود، بلکه از طریق ایجاد اشتغال، بهبود زیرساختها و افزایش تولید ناخالص داخلی، زمینههای ارتقای سطح رفاه عمومی را فراهم میآورد. نتایج پژوهش حاضر از نظر اهمیت جذب سرمایه در توسعۀ منطقهای استان فارس با یافتههای پژوهشهای قبلی همسو است، به ویژه با پژوهشهای احمدیکهنعلی و همکاران (1401) و جلیلیصدرآباد و بیکیتفتی (1401)، منصورلکورج و همکاران (1403)، قرقینا و همکاران[7] (2020) که بر اهمیت تقویت سرمایهگذاری در برنامهریزی منطقهای و اثرات مثبت آن بر توسعۀ جوامع محلی تأکید دارند. این همسویی نشان میدهد جذب سرمایه به عنوان یکی از عوامل کلیدی در بهبود شرایط اقتصادی و توسعۀ متوازن در سطح استان به شمار میآید.
عامل نظام برنامهریزی آمایش استان: نظام برنامهریزی آمایش سرزمین، به ویژه در استانهایی مانند فارس با ویژگیهای جغرافیایی و اقتصادی خاص، نقشی بسیار حیاتی در توسعۀ منطقهای ایفا میکند. این عامل به عنوان یک ابزار راهبردی برای برنامهریزی جامع و هماهنگ، به ویژه در زمینههای مدیریت منابع، زیرساختها و اولویتهای توسعه ضرورت دارد. این نتایج با یافتههای پژوهش حسینیخواه و همکاران (1400)، کریمی و آفتاب (1400)، امیرانتخابی و همکاران (1401) و برقی و همکاران (1402) همخوانی دارد که در مطالعات خود به نقش برجستۀ برنامهریزی آمایش سرزمین در توسعۀ پایدار و منطقهای تأکید کردهاند. در این چارچوب، اهمیت اجرای یک نظام برنامهریزی ساختاری و منسجم برای دستیابی به اهداف توسعهای بهوضوح نشان داده شده است.
عامل حکمروایی: حکمروایی مؤثر و کارآمد که از اصول اساسی توسعۀ پایدار است، میتواند زمینههای لازم را برای ایجاد شفافیت، عدالت و رشد اقتصادی فراهم آورد. این عامل در پژوهش حاضر با تأکید بر اهمیت حکمروایی در جلب اعتماد سرمایهگذاران و مدیریت منابع بهدرستی شناسایی شده است. یافتههای این پژوهش با پژوهشهای حسینزاده و خدامرادی (1400)، حاتمی (1401)، جعفری و همکاران (1402) و بدری و همکاران (1402) همسو است که در آنها نقش اثربخش دولت و حکمروایی در توسعۀ کشورها را بررسی کردهاند. این پژوهش همچنین به این نکته اشاره دارد که برای رشد پایدار و توسعۀ منطقهای، وجود سیستمهای حکومتی شفاف و کارآمد از اهمیتی ویژه برخوردار است.
عامل منابع آب: چالشهای موجود در تأمین و مدیریت منابع آب در استان فارس، به ویژه در بخشهای کشاورزی و صنعتی، از جملۀ مسائل کلیدی در توسعۀ پایدار منطقهای هستند. یافتههای پژوهش مبین این واقعیت است که منابع آب، به عنوان یکی از مهمترین عوامل طبیعی در استان فارس، باید به طور مؤثر و پایدار مدیریت شوند. این نتیجه با پژوهشهای میرشکاران (1399)، اپراجونقانی و نصرالهی (1400) و بوزرجمهوری و همکاران (1401) همخوانی دارد که بر نقش حیاتی منابع آبی در برنامهریزی منطقهای و توسعۀ پایدار تأکید دارند. این پژوهش همچنین نشان میدهد مدیریت درست منابع آبی میتواند علاوه بر برطرف کردن چالشهای موجود، فرصتهایی را برای توسعۀ اقتصادی و بهبود وضعیت معیشتی مردم استان فراهم آورد.
علاوه بر این چهار عامل اصلی، عوامل مکمل دیگری همچون آموزش، فعالیتهای فنی و علمی و اقلیم نیز از اهمیت زیادی برخوردار هستند و میتوانند نقشی مهم در توسعۀ منطقهای داشته باشند. این تحلیل نشان میدهد توسعۀ منطقهای استان فارس نیازمند توجه به یکپارچهسازی و مدیریت هماهنگ این عوامل است تا به تحقق اهداف توسعهای و ارتقای شرایط اقتصادی، اجتماعی و محیطی منطقه کمک شود.
نتیجهگیری
نتایج پژوهش نشاندهندۀ یک چشمانداز پیچیده و چندوجهی برای توسعۀ منطقهای استان فارس است که با وجود منابع طبیعی فراوان و ظرفیتهای متنوع، همچنان با چالشهایی جالب توجه در زمینههای اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی مواجه است. در حالی که استان فارس در مرکزیت توسعۀ کشور قرار دارد، مشکلات ناشی از تمرکز منابع و خدمات در شهر شیراز و تبعات آن در مناطق پیرامونی باعث بروز نابرابریهای فضایی و اقتصادی در این استان شدهاند. این مسئله از طریق ساختار مرکز-پیرامون کشور که غالباً الگوی توسعه را در ایران هدایت کرده است، نمایان میشود. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشرانهای مؤثر بر چشماندازهای توسعۀ منطقهای استان فارس، عوامل کلیدی را شناسایی و تجزیهوتحلیل کرده است.
بر اساس نتایج بهدستآمده از پژوهش، چهار عامل کلیدی شامل «جذب سرمایه»، «نظام برنامهریزی آمایش استان»، «حکمروایی» و «منابع آب» به عنوان پیشرانهای اصلی توسعۀ منطقهای استان فارس شناسایی شدند. این عوامل نه فقط در تعیین مسیر توسعۀ استان در حال حاضر نقش دارند، بلکه در آینده نیز باید به طور یکپارچه در برنامهریزیهای آتی لحاظ شوند تا توسعۀ منطقهای استان به شکلی متوازن و پایدار تحقق یابد. همچنین، متغیرهای «آموزش»، «فعالیتهای فنی و علمی» و «اقلیم» به عنوان متغیرهای راهبردی با تأثیرگذاری کلان بر روند توسعه شناسایی شدهاند و نیازمند توجه ویژه در سیاستگذاریها و برنامهریزیهای بلندمدت هستند. نتایج پژوهش همچنین نشان داد برخی متغیرها از مانند «امنیت»، «محیطزیست»، «نظام اسکان جمعیت»، «محدودیت منابع آب»، «تأسیسات و تجهیزات شهری»، «زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات»، و «نیروی انسانی متخصص» از ویژگیهای دووجهی برخوردار هستند؛ به این معنا که این متغیرها هم بر سایر متغیرها تأثیر میگذارند و هم از آنها تأثیر میپذیرند. به همین دلیل، توجه به این متغیرها در هر برنامهریزی و سیاستگذاری میتواند باعث ایجاد بازخوردهای مؤثر و تغییرات در سایر جوانب توسعۀ استان شود.
این یافتهها پیوندی مستقیم با مبانی نظری پژوهش دارند، به ویژه آن دسته از مباحثی که بر رویکرد سیستمهای پیچیده و تعامل پویای میان عوامل مختلف تأکید میکنند. در بخش مبانی نظری، مفاهیمی همچون آمایش سرزمین و برنامهریزی فضایی به صورت برجسته مطرح شدهاند که بر ضرورت درک روابط متقابل، فرایندهای همافزا و پویایی درون سیستمی تأکید دارند. نتایج حاصل از این پژوهش نیز بهخوبی مؤید همین دیدگاه است، زیرا نشان میدهند توسعۀ منطقهای، نه حاصل تأثیر یکسویۀ عوامل منفرد، بلکه محصول برهمکنش چندلایه و نظاممند میان عوامل کلیدی است. در واقع، نتایج پژوهش نشان میدهد برای دستیابی به توسعۀ پایدار در استان فارس، باید به تمامی ابعاد توسعه (اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و فناوری) و تعاملات آنها توجه ویژه شود.
در نهایت، میتوان گفت یافتههای این پژوهش در شناسایی چهار پیشران کلیدی «جذب سرمایه»، «نظام برنامهریزی آمایش استان»، «حکمروایی» و «منابع آب» با نتایج مطالعات پیشین در حوزۀ توسعۀ منطقهای همخوانیهای مهمی دارد؛ برای مثال، مطالعات ایلانلو و همکاران (1400) و گودت[8] (2003)، بر نقش نظاممند آیندهپژوهی و ابزارهای ساختاری در کشف پیشرانهای توسعه تأکید کردهاند و نتایج پژوهش احمدیان (1400) اهمیت جذب سرمایه در رشد اقتصادی مناطق را برجسته کرده است. با این حال، نوآوری اصلی این پژوهش در «ترکیب رویکرد آیندهپژوهی با تکنیک دلفی و مدل کمی میکمک» در مقیاس استان فارس است؛ رویکردی که به صورت همزمان تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرها را میکاود و ضمن شناسایی متغیرهای دووجهی، بر غالبشدن چشماندازهای متفاوت آینده تأکید دارد. علاوه بر این، این مطالعه نخستین بار «متغیرهای راهبردی» مانند آموزش، فعالیتهای فنیـعلمی و اقلیم را در کنار پیشرانهای اصلی معرفی میکند که میتواند چارچوبی نوآورانه را برای برنامهریزی فضایی و سیاستگذاری بلندمدت در استانهای دیگر کشور نیز فراهم آورد. بنابراین، این پژوهش ضمن تأیید بسیاری از یافتههای ادبیات موجود، گامی مؤثر در راستای بومیسازی روشهای آیندهپژوهی و تأکید بر تعاملات سیستمی در آمایش سرزمین برداشته است و ابزاری قدرتمند برای تدوین سناریوهای توسعۀ متوازن در استان فارس به شمار میرود.
با وجود این نتایج مهم، در هر پژوهشی، ممکن است کاستیهایی وجود داشته باشند که میتوان از آنها برای بهبود و ارتقای پژوهشهای آینده استفاده کرد. پژوهش حاضر نیز محدودیتهایی دارد که باید در نظر گرفته شوند. از جملۀ این محدودیتها میتوان به محدود بودن تعداد عوامل بررسیشده و کمبود دادههای دقیق و بهروز در رابطه با برخی از متغیرها اشاره کرد. علاوه بر این، پیچیدگیهای موجود در روابط میان متغیرها ممکن است موجب دشواری در پیشبینی دقیق نتایج بلندمدت توسعۀ منطقهای شوند. با وجود این، نتایج این پژوهش میتواند به سازمانهای مختلف مرتبط با توسعۀ استان فارس و افراد گوناگون کمک کند؛ از جمله «سازمان مدیریت و برنامهریزی استان»، «شهرداریها»، «وزارت کشور»، «سازمان حفاظت محیطزیست»، «وزارت جهاد کشاورزی»، و «شرکتهای سرمایهگذاری». این نهادها میتوانند از نتایج پژوهش برای تدوین راهبردها و برنامههای توسعهای منطقهای استفاده کنند و با شناسایی پیشرانهای مؤثر و مدیریت بهینۀ آنها، شرایط اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی استان فارس را بهبود بخشند.
در نهایت، پژوهش حاضر میتواند راهگشای سیاستگذاران، برنامهریزان و مدیران اجرایی برای طراحی و اجرای برنامههای توسعهای مناسب و پایدار باشد و به تحقق چشمانداز آتی استان فارس در راستای آمایش سرزمین و توسعۀ متوازن کمک کند. در ادامه، مجموعهای از پیشنهادهای راهبردی و اجرایی ارائه میشود که کاملاً مبتنی بر نتایج پژوهش (چهار پیشران کلیدی) هستند و به گونهای تدوین شدهاند که قابل اجرا در نهادهای اجرایی و قابل پیگیری و استناد در سیاستگذاری باشند:
1- در حوزۀ جذب سرمایه (ویژۀ سازمان برنامهریزی استان، استانداری، ادارۀ کل اقتصاد و دارایی)
2-در حوزۀ نظام برنامهریزی آمایش سرزمین (ویژۀ سازمان مدیریت و برنامهریزی، دانشگاهها، مراکز پژوهشی)
3-در حوزۀ حکمروایی (ویژۀ استانداری، فرمانداریها، شورای برنامهریزی، سازمان مدیریت بحران)
4-در حوزۀ منابع آب (ویژۀ وزارت نیرو، شرکت آب منطقهای فارس، سازمان جهاد کشاورزی)
[1] Deng et al.
[2] Yang et al.
[3] Arancibia-Carvajal et al.
[4] Rakuasa & Latue
[5] Purkarthofer & Stead
[6] Dudek & Zademach
[7] Gherghina et al
[8] Godet
)