بررسی تأثیر تورش‌های رفتاری و سواد مالی بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری با استفاده از مدل معادلات ساختاری: مطالعۀ موردی خانوار‌های شهر کرمان

مقدمه

یکی از پرسش‌های مطرح در حوزۀ بازارهای مالی چگونگی رفتار عوامل بازار است. بر اساس دیدگاه مالی کلاسیک، کارگزاران و عوامل اقتصادی عقلایی رفتار می‌کنند. نظریه­ هایی مانند نظریۀ قیمت‌گذاری آربیتراژ، نظریۀ بازارهای کارا، نظریۀ مدرن پرتفولیو، مدل قیمت­گذاری دارایی­های سرمایه‌ای و مدل­های عاملی، همگی بر این موضوع تأکید دارند که عوامل اقتصادی به صورت عقلایی رفتار می­کنند و سرمایه‌گذاران منطقی هستند (ریاحی و دژدار، 1396). فرض اساسی همۀ این نظریه­ها کارایی بازار است و چنین فرض می­کند که بازارها قابل بررسی و تجزیه‌وتحلیل هستند و قیمت سهام همۀ اطلاعات غالب را منعکس می­کند. در فرضیۀ بازار کارا، جایی برای خطای انسانی و خطای شناختی در تصمیم­گیری نیست. در دیدگاه مالی کلاسیک، سرمایه­گذاران حتی در شرایط عدم اطمینان تلاش می­کنند با انتخاب بهترین فرصت­های سرمایه­گذاری سود خود را بیشینه کنند (Kumar & Goyal, 2015). در دیدگاه مالی کلاسیک، باور بر این است که افراد، سازمان‌ها و حتی بازارها منطقی هستند، افراد تمام حقایق موجود را در نظر می‌گیرند، از ریسک اجتناب می‌کنند و بر اساس منطق، اوراق بهادار با ریسک کمتر را در همان سطح سود انتخاب می‌کنند (Mahmoud et al., 2024). نظریۀ مالی رفتاری با چنین گزاره‌ای که مبتنی بر تصمیم‌های سرمایه­گذاری منطقی در میان سرمایه‌گذاران است، در تضاد است (Abideen et al., 2023). در عالم واقعیت، وجود برخی از خطاهای سیستماتیک، قدرت محدود در محاسبات و پیچیده بودن مسائل تصمیم­گیری سبب می­شوند گاهی انسان­ها به صورت کاملاً عقلایی عمل نکنند. ساختارهای فرهنگی ویژه در ایران و تأثیر آن‌ها بر رفتارهای گروهی و فردی، به ویژه در بازار سرمایه، شناخت نظریه‌ها و مدل‌های تحلیلی و شناختی مالی رفتاری را برای دست‌اندرکاران و فعالان این بازار ضروری می‌کند. گاهی در بازار، به‌جای وجود تقاضای دوطرفه و حضور هم‌زمان خریداران و فروشندگان، با تقاضای یک‌طرفه و صف‌های خرید یا صرفاً فروش مواجه می‌شویم. این پدیده به‌وضوح نشان‌دهندۀ الگوهای رفتاری ویژۀ حاکم بر بازار است. مالی رفتاری به ما کمک می‌کند تا با فرموله کردن مدل‌های رفتاری، بازار سرمایه را بهتر بشناسیم و در بهبود عملکرد خود در مواجهه با تنگناهای ناشی از این الگوهای رفتاری، اقدام کنیم (مرادی ازانی و همکاران، 1403). به دلیل نگرش‌های فردی و تعصبات رفتاری، سرمایه‌گذاران اشتباهات معاملاتی انجام می‌دهند، به طور تهاجمی معامله می‌کنند، سهام را بدون ارزیابی ارزش ذاتی آن‌ها خریداری می‌کنند، در سهامی سرمایه‌گذاری می‌کنند که دیگر سرمایه­گذاران خریداری می‌کنند، انتخاب‌های مالی خود را بر اساس سوابق قبلی انجام می‌دهند و سرمایه‌گذاری‌های زیان‌ده را نگه می‌دارند، در حالی که سهام سودآور را می‌فروشند (Mahmoud et al., 2024). امروزه، ایدۀ رفتار عقلایی سرمایه­گذاران که به دنبال بیشینه کردن مطلوبیتشان هستند، در راستای توجیه واکنش و رفتار بازارها کافی نیست؛ بنابراین، نظریۀ مالی رفتاری پارادایمی است که با توجه به آن بازارهای مالی با به‌کارگیری مدل­هایی بررسی و مطالعه می‌شوند که دو فرض اصلی محدودکنندۀ پارادایم کلاسیک، یعنی عقلانیت کامل و شبیه‌سازی مطلوبیت مورد انتظار را کنار می­گذارند (پشوتنی‌زاده و خامه‌چی، 1401). نظریۀ مالی رفتاری این موضوع را بررسی می‌کند که چگونه سرمایه­گذاران اطلاعات را جمع­آوری، تعبیر و پردازش می‌کنند. به طور ویژه، این حوزه از دانش بر روی پیش­داوری­های ادراکی و شناختی تمرکز دارد. این پیش‌داوری­ها می‌توانند در فرآیند تصمیم­گیری اختلال ایجاد کنند و به نتایجی پایین­تر از سطح بهینه منجر شوند؛ زیرا عواطف بر کنترل شخصی غلبه می‌کنند و به رفتارها شکل می­دهند (Pompian & Longo, 2014). نظریۀ اقتصاد مالی رفتاری کلان در پی شناسایی و کشف مدل­های رفتاری نقض‌کنندۀ قواعد بازارهای کارا است و کلیۀ شرایط ویژه و استثناهایی که احتمال وقوع آن­ها در بازارهای مالی وجود دارد را ارزیابی و بررسی می‌کند؛ اما در نظریۀ مالی رفتاری خرد، مهم­ترین مسأله رسیدن به جواب این پرسش است که آیا رفتار سرمایه‌گذاران عقلایی است؟ و آیا تحت تأثیر خطاهای شناختی و احساسات قرار می­گیرد یا خیر؟ (خاکسار خمیران و همکاران، 1399).

 تصمیم­گیری یک فرآیند روان‌شناسی و شناختی است که نتیجۀ انتخاب سرمایه­گذاران است و نظریۀ مالی رفتاری بر چگونگی جمع­آوری اطلاعات مورد نیاز برای تصمیم­گیری توسط سرمایه­گذاران فردی و چگونگی تأثیر جنبه­های احساسی و درونی بر تصمیم‌گیری آنان تمرکز دارد (Suresh, 2021). اعتقاد بر آن است که سوگیری­های رفتاری و شناختی بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاران تأثیر مستقیم دارند و در نهایت، به سود کمتر سرمایه­گذاری در بازار منجر می­شوند. این تورش­های شناختی به علت ناتوانی سرمایه­گذاران در پیش­بینی حرکت­های بازار هستند که آن­ها را به سمت تصمیم‌های سرمایه­گذاری تورش‌دار سوق می­دهد (Suresh, 2021).

از سویی دیگر، افراد یک جامعه شخصاً باید به دنبال تأمین مالی دوران بازنشستگی باشند؛ به صورتی که در زمان و مکان مناسب تصمیم بگیرند چقدر پس‌انداز کنند، خود درگیر تأمین مالی تحصیلات دانشگاهیشان باشند و برای سلامت خود از میان انواع مختلف بیمه‌نامه‏ها مناسب‏ترین آن را انتخاب کنند و برای تهیۀ منزل مسکونی یا خودرو از مؤسسه‌های مالی وام مناسب دریافت کنند؛ این بدان معناست که تقریباً همۀ جنبه‏های زندگی افراد به تصمیم‏گیری‏های مالی مرتبط می‏شوند؛ از این رو، افراد برای دوری از کاهش سطح رفاه به دلیل زیان‏های ناشی از تصمیم‌گیری‏های مالی اشتباه، باید قادر باشند تصمیم‏های مالی درستی اتخاذ کنند. بدیهی است، به‌کارگیری تصمیم‏های مالی درست جز از طریق داشتن سطحی مناسب از سواد مالی امکان‌پذیر نیست. افراد با توجه به اقتصادی شدن هرچه بیشتر جنبه‏های مختلف زندگی اجتماعی ناگزیر از داشتن سواد مالی هستند (ترازودار و همکاران، 1402).

سواد مالی توانایی فرد در استفاده از دانش و مهارت برای مدیریت اثربخش منابع مالی خود به منظور امنیت مالی در طول عمر خویش است (قالمق و همکاران، 1395) و (West, 2020). سواد مالی ترکیبی از آگاهی، دانش، مهارت، نگرش و رفتارهای ضروری و الزام برای تصمیم‌گیری‏های مالی است که در نهایت، به رفاه مالی شخصی منجر می‏شود (Lusardi, 2019). سواد مالی پایین ممکن است عاملی برای تصمیم‏گیری‏های اشتباه مالی باشد که زندگی افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باعث کاهش سطح رفاه مالی آنان ‎می‌شود. رفاه مالی درجۀ کفایت یا امنیت اقتصادی افراد و خانوارهاست. به عبارت بهتر، رفاه مالی سطح مدنظر برای محافظت افراد در مواجهه با مسائل روزمرۀ زندگی مانند از دست دادن شغل، بیماری، ورشکستگی، فقر و نیازمندی در سنین سالمندی است (کاظم‌پور دیزجی و همکاران، 1399). در میان جوامع دانشگاهی، سواد مالی معانی متعدد یافته است و از آن برای ارجاع به دانش دربارۀ محصولات مالی (مانند اوراق‏ در برابر اوراق قرضه، تفاوت میان اوراق رهنی با نرخ ثابت و نرخ شناور و...)، دانش مفاهیم مالی (تورم، بهرۀ مرکب، تنوع، امتیازهای اعتباری و...)، داشتن مهارت‏های ریاضی یا عددی لازم برای تصمیم‌گیری مالی مؤثر و درگیر بودن در فعالیت‏هایی معین مانند برنامه‏ریزی مالی استفاده می‏شود (Hastings & Ashton, 2016)؛ از این رو، ارتقای سطح سواد مالی در میان افراد به ویژه گروه‏های آسیب‌پذیر جامعه موجب بهبود مدیریت پول فردی، برنامه‎ریزی‏های مالی، تصمیم‏گیری‏های آگاهانه، استفادۀ درست از فرصت‏های مالی و در یک کلام رفاه و رضایت اجتماعی خواهد شد. علاوه بر این، افراد را در برابر شوک‏های کلان اقتصادی مقاوم‎تر می‌کند و داشتن پس‌انداز بیشتر و میزان استقراض‏های با بهره‏ی کمتری را شاهد خواهیم بود (Atkinson & Messy, 2012؛ حنیفه‌زاده و دیانتی دیلمی، 1394).

هدف این پژوهش بررسی تأثیر تورش‌های رفتاری و سواد مالی بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری خانوارهای شهر کرمان است. این پژوهش تأثیرات مختلف تورش‌های رفتاری شامل تورش‌های ابتکاری، قالب‌بندی، شناختی و رفتار رمه‌وار بر انتخاب‌های سرمایه‌گذاران را تحلیل و همچنین، نقش سواد مالی را در این فرآیند بررسی می‌کند. در نهایت، پژوهش به دنبال ارائۀ پیشنهادهای عملی به سرمایه‌گذاران و سیاست‌گذاران بازارهای مالی برای بهبود تصمیم‌گیری‌های مالی و ارتقای سواد مالی در جامعه است.

مسألۀ پژوهش حاضر این است که آیا تورش­های رفتاری بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاری خانوارها تأثیرگذار هستند؟ و اینکه آیا سواد مالی بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاری خانوارها تأثیرگذار است؟ فرضیه­های پژوهش نیز به صورت زیر تبیین می­شوند:

• سوگیری­های ابتکاری تأثیری معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه­گذاران فردی دارند.
• اثر قالب­بندی تأثیری معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه­گذاران فردی دارد.
• توهمات شناختی تأثیری معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران فردی دارند.
• رفتار رمه‌وار تأثیری معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه‌گذاران فردی دارد.
• سواد مالی تأثیری مثبت بر تصمیم­گیری سرمایه‌گذاران دارد.

مبانی نظری پژوهش

در فرآیند تصمیم­گیری، مهم‌ترین مرحله شناخت و دریافت صحیح اطلاعات دربارۀ یک موضوع است. هرچه این شناخت به نحوی بهتر انجام شود و کامل­تر باشد، بدیهی است در ادامۀ مراحل تصمیم‌گیری، کار به نحو بهتر دنبال می­شود و در غیر این صورت، تصمیم­گیری پیامدی مناسب نخواهد داشت (شهنازی و پناهی، 1402). گاهی سرمایه­گذاران به خاطر فقدان مهارت­های فنی و اعتقاد به مهارت­های خود برای تصمیم­گیری دچار سوگیری­های رفتاری می­شوند. سوگیری­‌های رفتاری از منطقی بودن سرمایه‌گذاران جلوگیری می­کنند و خطای سیستماتیک در قضاوت نامیده می­شوند و در توضیح رفتارهای غیرمنطقی سرمایه­گذاران در نظریۀ مالی رفتاری استفاده می‌شوند (قالمق و همکاران، 1395). از منظر مالی رفتاری، عوامل روان‌شناختی به طرزی جالب توجه بر تصمیم‌گیری منطقی سرمایه‌گذاران تأثیر می‌گذارند؛ بنابراین، جنبۀ رفتاری که بر انتخاب سرمایه‌گذاری یک فرد تأثیر می‌گذارد، به ‌ویژه تعصبات رفتاری سرمایه‌گذاران، ارزش بررسی دارد؛ از این رو، با مشاهدۀ نگرش و رفتار سرمایه‌گذاران در بازارهای مالی در چند دهۀ اخیر، نظریۀ مالی رفتاری نظریه‌های جامعه‌شناسی و روان‌شناسی را با نظریۀ مالی کلاسیک ادغام کرده است (Mahmoud et al., 2024). سوگیری­های رفتاری مانند تورش­های ابتکاری، اثر قالب­بندی، توهمات شناختی و رفتار رمه­وار بر روی تصمیم­گیری منطقی تأثیر می­گذارند.

در تورش­های ابتکاری، سرمایه­گذاران فردی به علت زمان محدود و نداشتن دانش کافی و هزینه­­های زیاد، فرصتی کمتر برای ارزیابی سرمایه­گذاری­های خود دارند؛ بنابراین، آن­ها طبق قاعدۀ سرانگشتی و ابتکاری عمل می‌کنند (Lusardi, 2015). در واقع، از آنجا که ظرفیت پردازش اطلاعات در بشر محدود است، اشخاص به روش­های تصمیم­گیری ناقص یا روش­های ابتکاری روی می­آورند. به این مختصر سازی که در فرآیندهای تصمیم­گیری انجام می‌شود، ساده­سازی ابتکاری گفته می­شود (Suresh, 2021).

اثر قالب‌بندی نوعی سوگیری شناختی است که در آن، افراد بر اساس گزینه­هایی تصمیم­گیری می­کنند که به شکل معنایی مثبت و منفی هستند. انسان­ها در مواقعی که قالب مثبت ارائه می­شود، ریسک آن را نادیده می‌گیرند؛ اما زمانی که قالب منفی ارائه شود، آن را زیان‌آور ارزیابی می­کنند.

توهمات شناختی الگوهای منظم انحراف از هنجار یا منطق در ارزیابی­ها هستند و سرمایه­گذاران را ترغیب می­کنند تا در انتخاب سرمایه­گذاری از هنجارهای مشخصی پیروی کنند (Agarwalla et al., 2016).

در سوگیری رفتار رمه­وار، سرمایه­گذاران باورها و اطلاعات خود را رها می­کنند و برای تصمیم­گیری عمل دیگران را دنبال می‌کنند. از چشم‌انداز رفتاری، رفتار رمه­وار ممکن است سبب بعضی از تورش­های احساسی شامل هم‌نوایی، تضاد شناختی و سنخیتی و شایعات بی‌اساس شود. رفتار رمه­وار سبب نوسانات بازار، حباب قیمتی و ناکارایی بازار می­شود (Braha, 2012).

تورش‌های رفتاری و تأثیر آن­ها بر رفتار سرمایه‌گذاران

تورش ابتکاری با عامل میانجی تحمل ریسک، تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران را تحت تأثیر قرار می­دهد (Salman et al., 2020). سوگیری ابتکاری به وسیلۀ تورش‌های اثر لنگر انداختن، نمایندگی و فرااعتمادی اندازه­گیری می­شود.

اثر لنگر انداختن: یکی از سوگیری­های شناختی است که در تصمیم‌ها، قضاوت­ها و در نهایت، رفتار و باورهای فرد تأثیری به‌سزا دارد. در طی این سوگیری، ذهن در فرآیند تصمیم­گیری به نخستین اطلاعاتی که به دست می­آورد تکیه می­کند. در واقع، ذهن فرد روی اطلاعات اولیه یا قسمتی از آن گیر می­افتد و زحمت جست‌وجوی بیشتر را به خود نمی‌دهد. در این اثر، سرمایه­گذاران با لنگرهای تعیین‌شده به گونه‌ای احساسی برخورد می­کنند و تصمیم‌های غیر منطقی می‌گیرند (Zahera & Bansal, 2018). سرمایه‌گذاران معمولاً بر اساس اطلاعات محدود خود سرمایه­گذاری می‌کنند و حقایق را هنگام لنگر انداختن نادیده می‌گیرند. این تعصب ممکن است به تصمیم‌گیری ناپایدار و خسارت‌های قابل ملاحظه منجر شود (Saleem et al., 2023).

سوگیری نمایندگی: در این سوگیری اشخاص بر اساس کلیشه­ها تصمیم­گیری می­کنند. در واقع، اشخاص احتمال رخداد یک پدیده را با توجه به میزان شباهتی که این رخداد با رویدادهای مشاهده‌شدۀ قبلی دارد، برآورد می­کنند. برای مثال، اگر سهام جدید در بازار عرضه شود، سرمایه­گذاران بین این سهام جدید و سهام شرکتی دیگر که آن نیز مدتی قبل عرضه شده و دارای بازده خوبی است، شباهت­هایی می­بینند و برای خرید آن هجوم می­آورند (Kubilay & Bayrakdaroglu, 2016). سوگیری نمایندگی به صورتی دیگر نیز ظاهر می­شود که به آن قاعدۀ اعداد کوچک می‌گویند. طبق این قاعده، سرمایه­گذاران تصور می‌کنند رویدادها و روندهای جدید تداوم خواهند یافت. برای مثال، سرمایه­گذاران به سمت خرید سهامی که به‌تازگی دارای بازده خوبی بوده است، هجوم می‌آورند و از خرید سهامی که به‌تازگی عملکرد بدی داشته است، اجتناب می­کنند (Zahera & Bansal, 2018).

سوگیری فرااعتمادی: بیان می­کند افراد همواره توانایی‌های خود را در پیش­بینی بازار و انتخاب سهام پربازده بیش از آنچه هست، برآورد می­کنند. این پدیده ممکن است به فاصله گرفتن سهام از ارزش ذاتی آن منجر شود. افزون بر این، سرمایه­گذاران را به خرید و فروش بیش از اندازۀ سهام و پرداخت هزینه­های اضافی وادار کند (Ahmad & Shah, 2020). معاملات زیاد و پذیرش ریسک بیشتر به دلیل نوسانات بیشتر و قیمت‌گذاری نادرست به ناکارآمدی بازار منجر می‌شود (Wang & Zou, 2024).

بر مبنای مباحث بالا، فرضیۀ اول به شرح زیر تبیین می‌شود:

فرضیۀ اول: سوگیری­های ابتکاری تأثیری معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران فردی دارند.

اثر قالب­بندی غالباً نظریۀ چشم‌انداز نامیده می­شود. همۀ انسان­ها می­خواهند در همۀ بخش­های زندگی برنده شوند و از احتمال باخت یا از دست دادن مزیت‌های احتمالی دور بمانند. همین موضوع ساده مبنای همۀ انتخاب­­ها را تشکیل می­دهد. این اثر توصیف می­کند که چگونه عدم قطعیت و ریسک در سرمایه­گذاری توسط سرمایه­گذاران مدیریت می­شود. اثر قالب­بندی جایی است که دو یا چند گزینه به سرمایه­گذاران ارائه می­شوند و صرف‌نظر از نتیجۀ نهایی، سرمایه­گذاران به شکل ارائۀ گزینه­ها (قالب) توجه می­کنند. انسان­ها تمایل دارند به گزینه­هایی که به طور مثبت ارائه شده­اند، ارزش بیشتر بدهند. طبق خطای شناختی قالب­بندی، روش ارائۀ یک موضوع از انتخاب کلمات، جمله­بندی، لحن و زمینه­ای که اطلاعات در آن ارائه می­شود بر تصمیم­گیری افراد و تصور آن­ها از موضوع تأثیر می­گذارد (Tabesh  & Moghaddam, 2019). سوگیری قالب‌بندی توسط سه تورش حسابداری ذهنی، اثر وقفه و پشیمان‌گریزی اندازه­گیری می­شود.

سوگیری حسابداری ذهنی: مفهومی اقتصادی است. این مفهوم نشان می­دهد افراد دارایی­های جاری و آتی خود را در بخش­های جداگانه و غیر قابل انتقال تقسیم می­کنند. به عبارت دیگر، افراد درجاتی مختلف از مطلوبیت برای هر گروه از دارایی­ها تخصیص می‌دهند. حسابداری ذهنی دلالت بر این موضوع دارد که افراد به تصمیم­گیری دربارۀ مسائل مختلف مالی در حساب‌های ذهنی جداگانه تمایل دارند. برای مثال، بعضی از افراد در زمان سرمایه­گذاری به دنبال بهینه کردن پرتفوی خود نیستند، بلکه سهام را به صورت جداگانه و بدون در نظر گرفتن آن­ها با یکدیگر خریداری می­کنند (Mahapatra & Mishra, 2020). حسابداری ذهنی از ایده‌های نظریۀ چشم­انداز استفاده می­کند و آن را گسترش می­دهد و به طور ویژه، بر اساس سه ایدۀ اصلی کدگذاری، طبقه­بندی و ارزیابی شکل گرفته است. کدگذاری چگونگی ادراک و تجربۀ نتایج مالی را ثبت می­کند و تا حدودی زیاد شامل تعیین نحوۀ ارزیابی فرد از نتایج جریان­های ورودی یا خروجی تحت بررسی (یعنی نحوۀ تفکیک یا ادغام آن­ها) و همچنین، علامت آن­ها (یعنی سود یا زیان) است. طبقه­بندی اختصاص دادن جریان­های ورودی و خروجی به حساب­های ذهنی ویژه مانند حساب­های سرمایه­گذاری، مخارج، درآمد و ثروت است. ارزیابی به نحوۀ ارزیابی حساب­ها پس از کدگذاری و طبقه­بندی آن­ها اختصاص دارد و شامل توجه به میزان تناوب ارزیابی حساب­های ذهنی است (برای مثال روزانه، ماهانه یا سالانه). هر کدام از این اجزا بر نحوۀ تصمیم­گیری مالی افراد تأثیر می­گذارند (Zhang & Sussman, 2018).

سوگیری اثر وقفه: بیان می­کند افراد برای دارایی‌های تحت مالکیت خود، نسبت به زمانی که متعلق به آن­ها نبوده‌اند، بیشتر ارزش قائل می­شوند. اثر وقفه سبب می­شود قیمت‌گذاری دارایی­ها توسط افراد غیرمنطقی باشد و بر روی فرآیند تصمیم­گیری سرمایه‌گذاران تأثیر بگذارد (Holden & Tilahun, 2021).  

سوگیری پشیمان‌گریزی: عبارت است از دوری کردن از احساس تأسف و ندامت و در نتیجه، پرهیز از اعمال و اقدامات قاطعانه در تصمیم­گیری­ها به گونه­ای که سبب می‌شود سرمایه­گذاران تا مدت­ها به موقعیت‌های سرمایه‌گذاری زیان‌ده خود وفادار باقی بمانند و از قبول اشتباه و تحقق زیان پرهیز کنند. نظریۀ پشیمان‌گریزی به عنوان نظریۀ جایگزین مطلوبیت انتظاری مطرح شده است. مبنای اصلی این نظریه این است که هنگامی که فرد بین دو گزینه انتخاب می­کند، فقط به عایدی گزینۀ انتخاب‌شده فکر نمی­کند، بلکه به عایدی ازدست‌رفته بابت انتخاب نکردن گزینۀ دیگر نیز فکر می­کند. به عبارت دیگر، افراد به فرصت ازدست‌رفته و هزینه حساسیت دارند. بنابراین، پشیمان‌گریزی بر روی تصمیم­گیری خرید و فروش سرمایه­گذاران تأثیر می­گذارد (Talha et al., 2015).

بر مبنای مباحث بالا، فرضیۀ دوم به شرح زیر تبیین می‌شود:

فرضیۀ دوم: اثر قالب‌بندی تأثیری معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران فردی دارد.

توهمات شناختی در ارتباط با پذیرش، ادراک و ارزیابی سرمایه­گذاران نسبت به تصمیم‌های سرمایه‌گذاری هستند. توهمات شناختی بر اساس ادراک، آشنایی و دانش قبلی فرد هستند و ممکن است بر روی فرآیند تصمیم­گیری تأثیر بگذارند. در این سوگیری رفتاری، سرمایه­گذاران باور دارند بر مبنای اطلاعات در دسترس قادر به اخذ تصمیم‌های درست هستند که خلاف واقعیت است (Singh et al., 2018). سوگیری توهمات شناختی توسط تورش­های محافظه‌کاری، تأیید و پس­نگری اندازه­گیری می­شود.

سوگیری محافظه­کاری: نوعی فرآیند ذهنی است که موجب می­شود سرمایه­گذاران به پیش‌بینی‌های خود اعتماد کنند و اطلاعات جدید را نادیده بگیرند یا کمتر از حد لازم به آن­ها واکنش نشان دهند. این تورش سبب می­شود سرمایه‌گذاران هنگام مواجهه با اطلاعات جدید غیرمنعطف رفتار کنند؛ بنابراین، سرمایه­گذارانی که دچار این سوگیری می‌شوند به دلیل نداشتن سرعت کافی و واکنش مناسب اصطلاحاً همواره از بازار عقب هستند. چنین واکنشی موجب تحمل زیان و از دست دادن فرصت‌های سودآور می­شود (Alwathainani, 2012). مطالعۀ احمد^[i] و همکاران (2020) نشان داده است اگر سواد مالی سرمایه­گذار پایین باشد، سوگیری محافظه­کاری تأثیر منفی بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری دارد. باکار و یی^[ii] (2016) نیز دریافتند سوگیری­های فرااعتمادی، محافظه­کاری و در دسترس بودن بر تصمیم‌های سرمایه­گذاری فرد تأثیر می­گذارند.

سوگیری تأیید: هنگامی که افراد درگیر یافتن پاسخ برای یک مسأله یا اخذ تصمیم هستند، معمولاً وقت خود را صرف یافتن راه­هایی می­کنند تا تصمیم قبلی خود را تأیید کنند یا خود را متقاعد کنند که آن تصمیم صحیح بوده است و شواهد خلاف شهود و احساسات خود را نادیده می­گیرند (آماره و ملکیان، 1404). گرایش افراد به جست‌وجو، تفسیر، ترجیح و به‌یادآوری اطلاعات به روشی است که باورها یا فرضیه‌های آن­ها را تأیید کند. در شکل بیمارگونه، شخص همواره هر اطلاعاتی را طوری تعبیر می­کند که تأییدی بر نظراتش باشد. به عبارتی دیگر، شخص اطلاعات جدید را طوری فیلتر، دست‌کاری یا تعبیر می‌کند که نه فقط تهدیدی برای باورهای وی نباشد، بلکه تأیید هرچه بیشتر آن­ها باشد. این خطا بسیار مهلک است؛ زیرا واقعیت­ها با نادیده گرفتن انسان محو نمی‌شوند. سوگیری تأیید به حباب اطلاعات در بازار منجر می­شود؛ زیرا سرمایه­گذاران بر اطلاعات تأییدکنندۀ باورهای خودشان تمرکز می­کنند و مابقی اطلاعات را نادیده می­گیرند (Pouget et al., 2017).

سوگیری پس­نگری: به دلیل خطاهای ذهنی متعدد و مداخلاتی که مغز در بازیابی خاطرات و افکار مربوط به گذشته دارد، انسان دچار سوگیری­هایی مختلف در نگاه به گذشته می­شود که یکی از مهم­ترین آن­ها سوگیری پس‌نگری است. بر اساس این سوگیری، بعد از اینکه اتفاقی رخ داد، انسان در نگاه به گذشته و به دلیل خطای حاکم بر ذهن و حتی بدون اینکه مبنای عینی برای این تفکر داشته باشد، تصور می­کند این اتفاق قابل پیش­بینی بوده است. فردی که با پس­نگری قضاوت می­کند، پس از اینکه رویدادی اتفاق می‌افتد با گفتن جملاتی شبیه «توی ذهنم از اول مطمئن بودم» یا «الان که فکر می­کنم از اول می­دانستم چنین خواهد شد»، القا می­کند که آن رویداد قابل پیش­بینی بوده است؛ در حالی که در واقعیت شواهدی اندک برای پیش­بینی وجود داشته است. اثر پس­نگری فقط در باور افراد ظاهر نمی­شود، بلکه خود را در رفتار شخص نیز نشان می­دهد. پس‌نگری ممکن است به اعتمادبه‌نفس کاذب منجر شود. برای مثال، فردی که مطمئن است در قضیه­ای مشخص می­تواند همه چیز را پیش‌بینی کند و در نتیجه به موفقیت برسد، به‌راحتی می­تواند خود را به خطر نامعقول بیندازد. مطالعۀ رفتار سرمایه­گذاران بازار سرمایه نشان می­دهد پس­نگری سبب می­شود افراد سرمایه‌ای زیاد را در جایی معطل بگذارند که به‌جز ضرر عایدی ندارد (De Miguel et al., 2018). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ سوم به شرح زیر تبیین می‌شود:

فرضیۀ سوم: توهمات شناختی تأثیری معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه‌گذاران فردی دارند.

اصطلاح حرکت رمه­وار (رمه‌ای) به پدیده­ای اشاره دارد که در آن، افراد به گروه­های مختلف می­پیوندند و اعمال دیگران را بدون تفکر و بدون برنامه­ریزی قبلی فقط با فرض اینکه آنان در مسیری درست حرکت می‌کنند، دنبال می­کنند. حرکت رمه‌ای در هر جنبه­ای از زندگی رایج است. در حوزۀ مالی و سرمایه­گذاری نیز، بسیاری از افراد به‌جای تکیه بر تجزیه‌وتحلیل­های خود، آنچه را دیگر سرمایه‌گذاران انجام می­دهند، دنبال می­کنند. این کار زمانی که در مقیاسی وسیع انجام می‌شود، به حرکت رمه­ای تبدیل می­شود (Malik & Elahi, 2014).

سوگیری پردازش اطلاعات: رفتار رمه­ای هم در حالت صعود بازار و هم در حالت ریزش بازار مشاهده می­شود. در این سوگیری، سرمایه­گذاران با وجود داشتن اطلاعات دقیق آن­ها را نادیده می­گیرند و کورکورانه توده را دنبال می­کنند و پردازش اطلاعات آن­ها همیشه دنباله­روی تودۀ سرمایه­گذاران است (Mahapatra & Mehta, 2015).

سوگیری اثر بند واگن: اثر بند واگن موقعیتی است که در آن، سرمایه­گذاران عملی را فقط به این دلیل انجام می­دهند که دیگر سرمایه­گذاران نیز همان کار را انجام می­دهند. در این حالت، فرد به باورهای خود توجهی چندان ندارد و پس از اینکه عملی را انجام داد، به باورهای خویش رجوع می­کند. اگر عمل با باورهایش مطابقت داشت، ارزشی زیاد برای آن قائل می­شود و اگر با باورش تناقض داشت، باورش را نادیده می­گیرد (Pertiwi et al., 2019).

سوگیری اثر گروه­های اجتماعی: در سوگیری اثر گروه‌های اجتماعی، سرمایه­گذاران در گروه­هایی مشخص دارای دستاوردهای مشخص هستند و آن­ها غالباً بر مبنای حرکت گروه­های اجتماعی تصمیم­گیری می­کنند و این گروه‌های اجتماعی هستند که رفتار تصمیم­گیری سرمایه‌گذاران را تعیین می­کنند. اگر سرمایه­گذار یا سرمایه‌گذارانی دچار آلودگی و انحراف فکری شوند، این امر در رفتار گروه­های اجتماعی نیز منعکس می­شود و در نتیجه، تصمیم­گیری آن­ها غیر منطقی می­شود (Suresh, 2021).

با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ چهارم به شرح زیر تبیین می‌شود:

فرضیۀ چهارم: رفتار رمه‌وار تأثیری معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران فردی دارد.

رشد و توسعۀ اقتصادی بدون مشارکت افراد جامعه در فعالیت­های اقتصادی عملاً غیرممکن است. بازارهای مالی همچون بازار سرمایه و بازار پول، مشارکت مالی افراد را فراهم می­کنند. در واقع، سرمایه­گذاری­های افراد در بازارهای مالی موجب انتقال سرمایه­های خرد آن­ها به فعالیت­های مولد و تولیدی و مشارکت آن­ها در این امور می­شوند. در این بین، هرچه سطح سواد مالی افراد جامعه بیشتر باشد، منابع مالی به صورت اثربخش هدایت خواهند شد و افراد جامعه از آن سود خواهند برد (مومنی و همکاران، 1400). در سطح جهانی، سواد مالی به عنوان یکی از اجزای حیاتی سرمایۀ انسانی شناخته می­شود که بر رشد اقتصادی و ثبات مالی تأثیر می‌گذارد (Bennett et al., 2012). سواد مالی عبارت است از «توانایی یک فرد در استفاده از دانش و مهارتش برای مدیریت اثربخش منابع مالی خود به منظور امنیت مالی در طول عمر» (دهناد و غلامی جمکرانی، 1401). سواد مالی به میزانی اشاره دارد که فرد قادر به درک مفاهیم کلیدی مالی است و همچنین، دارای اعتمادبه‌نفس و توانایی لازم در تصمیم‌گیری‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت مرتبط با سرمایه‌گذاری با توجه به تغییر شرایط اقتصادی است (Awais et al., 2019).  

نظریه­های پس‌انداز و مصرف فرض می­کنند مصرف‌کنندگان قادر به تغییر پس‌انداز و مصرف در طول عمر خویش هستند و این موضوع به سطوحی مشخص از سواد مالی نیاز دارد (Lusardi & Mitchell, 2011). علاوه بر اشخاص، اقتصاد و بخش مالی، بنگاه‌های کوچک و متوسط نیز به عنوان یکی از ذی‌نفعان سواد مالی شناخته شده­اند. کارآفرینانی که سواد مالی دارند با تصمیم‌های مناسب فرآیندهای کسب‌وکار را هدایت می­کنند (Chu et al., 2017). سواد مالی به دانش، مهارت، نگرش و تجربه نیاز دارد و دانشی مناسب از حقایق مالی مشخص و عامل اصلی در مدیریت مالی شخصی است (تفتیان و باقری نسب، 1402).

سواد مالی از مهم­ترین عوامل پیش­بینی تحمل ریسک مالی است و ترکیب این عامل در مدل رگرسیون تحمل ریسک باعث می­شود برخی از عوامل جمعیتی دارای اهمیتی کمتر باشند. اجماع عمومی نشان می­دهد افراد با سواد مالی بیشتر به تحمل ریسک بیشتر تمایل دارند (Wang & Zou, 2024). افزایش سواد مالی به کاهش اشتباه در تصمیم­گیری منجر می‌شود؛ از این رو، می­توان از سواد مالی به عنوان کلید تصمیم‌گیری یاد کرد (Muslichah & Sanusi, 2019). سواد مالی را می­توان ادراک از مفاهیم و محصولات مالی توسط مصرف‌کنندگان یا سرمایه­گذاران و ایجاد توانایی و اطمینان در آن­ها به منظور انتخاب آگاهانه و انجام اقداماتی اثربخش برای بهبود رفاه مالی دانست (Zulaihati et al., 2020).

پژوهش­های سواد مالی در دو گروه عمده قرار می­گیرند؛ گروه اول مربوط به پژوهش­هایی است که عناصر و مؤلفه­های سواد مالی را بررسی می‌کنند. گروه دوم پژوهش­هایی هستند که با استفاده از یافته­های پژوهش­های گروه اول سواد مالی را بررسی می‌کنند و می‌سنجند، مانند سنجش سواد مالی در کشورهای مختلف، بررسی رفتارها و ویژگی­های افراد با سطوح مالی مختلف، بررسی رابطۀ بین آموزش­های مالی و سواد مالی، بررسی رابطۀ سواد مالی با تصمیم‌ها و متغیرهای مختلف و اینکه آیا کم‌سوادی مالی می­تواند بهبود یابد یا خیر (ابوسعیدی و همکاران، 1400).

به منظور بهبود سطح سواد مالی در یک جامعه، ابتدا باید از وضعیت موجود آن مطلع شد و سپس، با توجه به ویژگی‌های فردی، اجتماعی و فرهنگی حاکم و برای تمام رده­های سنی اعم از زن و مرد، هم به عنوان مصرف‌کنندگان منابع اقتصادی و هم از منظر تولیدکنندگان (صاحبان کسب‌وکار) منابع اقتصادی در سطح خرد و کلان، تصمیم‌گیری و برنامه‌های متناسب را طراحی و اجرا کرد (همان). در بحث سواد مالی و تورش­های مالی رفتاری در سطوح خانواده، نکات زیر باید مورد توجه قرار بگیرند (کاظم‌پور دیزجی و همکاران، 1399):

• درآمد و اشتغال: درک اصطلاحات اقتصادی و مالی - تفاوت درآمد ناخالص و خالص و چگونگی کسب درآمد.
• کنترل هزینه و پس‌انداز: درک هزینه­ها و راهبردهای کاهش آن‌ها، تصمیم­گیری دربارۀ مخارج و حل مسائل.
• حفاظت از دارایی­ها و سرمایه­گذاری: شناسایی ارتباطات اقتصادی، دسترسی به منابع، استفاده از مشاور، درک اصول سرمایه­گذاری، آشنایی با بازارهای مالی، فارکس، ارزهای دیجیتال و تحلیل­های تکنیکال و بنیادی مرتبط با این بازارها، سطح تحمل ریسک و مدیریت بحران.
• مالیات: مالیات بر درآمد و حقوق و درک تعهدات مالیاتی.
• نرخ بهره و ارزش زمانی پول: چگونگی محاسبۀ بهره، بهرۀ مرکب و درک ارزش زمانی پول در شرایط تورمی.
• اعتبار و وام: درک مفهوم اعتبار و وام، انواع وام­ها (قرض‌الحسنه، ازدواج، مسکن و ...) و زمان­بندی پرداخت بدهی.
• بودجه­بندی: برنامه­ریزی بلندمدت و کوتاه‌مدت برای مراحل مختلف چرخۀ زندگی (استخدام، ازدواج، خرید دارایی­های سرمایه­ای، ناتوانی و...).
• بیمه و بازنشستگی: درک و شناسایی انواع مختلف بیمه­ها، میزان پوشش بیمه­ای، خطرات ناشی از بیمه نشدن، برنامه­ریزی برای بازنشستگی و درک طرح­های بازنشستگی.

یک سرمایه‌گذار با دانش مالی کافی با حسابداری، مدیریت پول و بودجه‌ریزی آشنایی دارد و قادر است هزینه­ها و درآمدها را پیش­بینی کند. افزون بر این، داشتن صلاحیت مالی کافی برای پس­انداز کردن، استقراض کردن، خرج کردن و سرمایه­گذاری در بازار پول و سرمایه از اهمیتی ویژه برخوردار است (Ganapathi, 2014). نتایج برخی از پژوهش­ها نشان می­دهد سواد مالی تأثیری مثبت و معنادار بر کنترل رفتاری ادراک‌شده دارد (Raut, 2020؛ پناهی و همکاران، 1401).

با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ پنجم پژوهش به شرح زیر تبیین می‌شود:

فرضیۀ پنجم: سواد مالی تأثیری مثبت بر تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران دارد.

پیشینۀ پژوهش

قالمق و همکاران (1395) در پژوهشی تأثیر سواد مالی بر تورش­های رفتاری سرمایه­گذاران بورس اوراق بهادار تهران را بررسی کردند. نتایج تجزیه‌وتحلیل داده­های آن­ها که با ابزار پرسشنامه جمع­آوری شده بود نشان داد بین میزان سواد مالی سرمایه­گذاران و تورش‌های رفتاری آن­ها رابطه‌ای معنادار وجود دارد.

جلیلوند و رستمی نوروزآباد (1397) در مطالعه­ای تعاملات سواد مالی، احساسات، ادراک ریسک و تمایل به سرمایه­گذاری در میان سرمایه­گذاران بورس اوراق بهادار تهران را ارزیابی کردند. نتایج این پژوهش که بر اساس روش مدل­سازی معادلات ساختاری انجام شد، نشان داد سواد مالی، ادراک ریسک و احساسات به صورتی معنادار بر تصمیم­های سرمایه­گذاران تأثیر می­گذارند.

میرمحمدی و شاکریان (1398) در پژوهشی نقش سواد مالی و دانش مالی در تصمیم­گیری سرمایه­گذاران برای سرمایه­گذاری را بررسی کردند. نتایج حاصل از پژوهش نشان می­دهد سواد مالی، ریسک ادراک‌شده و دانش مالی بر تصمیم­گیری برای سرمایه­گذاری تأثیری معنادار دارند و ریسک ادراک‌شده رابطۀ بین دانش مالی و تصمیم به سرمایه‌گذاری را به شکلی منفی تبدیل می‌کند و این در حالی است که رابطۀ میان سواد مالی و تصمیم به سرمایه­گذاری را تعدیل نمی‌کند.

مومنی و همکاران (1400) در پژوهشی نقش سواد مالی و تأثیر آن بر تحمل ریسک در تصمیم­گیری­های سرمایه­گذاری فردی را بررسی کردند. این پژوهش با روش مدل­سازی معادلات ساختاری انجام شده است و نتایج آن حاکی از آن است که تحمل ریسک مالی و سواد مالی بر تصمیم­گیری سرمایه­گذاران تأثیر دارند. افزون بر این، تحمل ریسک مالی بر تصمیم­گیری سرمایه­گذاران با توجه به متغیر میانجی سواد مالی تأثیرگذار است.

محقق‌کیا و همکاران (1400) در پژوهشی سطح سواد مالی و رابطۀ آن با رفتار مالی و نگرش مالی را تعیین کردند. روش این پژوهش توصیفی - همبستگی است. نتایج پژوهش آن­ها بیانگر آن بود که دانشجویان مؤسسۀ آموزش عالی پرندک از سطح سواد مالی نسبتاً خوبی برخوردار هستند و ارتباطی معنا­دار بین سواد مالی با رفتار و نگرش مالی وجود دارد.

پناهی و همکاران (1401) در مطالعه­ای الگوی ارتباطی بین رفتارهای گذشته و سواد مالی با قصد سرمایه‌گذاری در بازار سهام با نقش میانجی متغیرهای فردی را بررسی کردند. نتایج حاکی از آن است که هنجارهای ذهنی، رفتار گذشته، نگرش و کنترل رفتاری ادراک‌شده تأثیری معنادار بر قصد سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه دارند. سواد مالی تأثیری مثبت و معنادار بر نگرش و کنترل رفتاری ادراک‌شده دارد. همچنین، سواد مالی تأثیری مثبت و معنادار بر قصد سرمایه­گذاری در بازار سرمایه از طریق نگرش و کنترل رفتاری ادراک‌شده دارد.

دهناد و غلامی جمکران (1401) در پژوهشی سیر تحول سواد مالی و رفتار مالی با رویکرد کتاب‌سنجی را بررسی تحلیلی کردند. یافته­های پژوهش آن­ها نشان می­دهد سواد مالی و رفتار در طول زمان به عنوان یک حوزۀ بین‌رشته­ای توسعه یافته است. در ابتدا، پژوهشگران بر روی عوامل جمعیت‌شناختی و اقتصادی - اجتماعی تمرکز داشتند؛ اما بعداً این حوزه گسترش یافت و موضوع‌هایی مانند ساختارهای رفتاری و روان‌شناختی را که بر رفتار مالی تأثیر می­گذارند، در بر گرفت. این پژوهش در پی آشکارسازی چارچوب مفهومی حوزۀ سواد مالی و ساختار فکری و اجتماعی آن بوده است.

لوزاردی^[iii] (2015) در پژوهشی با عنوان «سواد مالی: آیا مردم الفبای سواد مالی را می‎شناسند؟» علل شکست طرح­های بازنشستگی، عدم مشارکت کافی در بورس، رفتار ضعیف استقراضی و ... را بررسی کرده است. وی در این مطالعه به این نتیجه دست پیدا کرد که بیشتر افراد شرکت‌کننده در این مطالعه سواد مالی پایینی دارند و نمی­توانند به‌درستی در مواقع لزوم تصمیم‌های درست اخذ کنند و در نتیجه، محتمل ضرر می شوند و این ضرر مردم را می‎توان به سطح کشور تعمیم داد. به گفتۀ لوزاردی، تنها راه پیشگیری از این اشتباهات افزودن برنامه­های آموزشی مالی به برنامه­های آموزشی در مدارس و دانشگاه‏هاست.

آگاروالا^[iv] و همکاران (2016) دانش مالی، نگرش مالی و رفتار مالی کارگران شهری هندی را بررسی کردند و اگرچه دانش مالی مردان و زنان را پایین دانستند، نگرش مالی مردان و رفتار مالی زنان را با یکدیگر متفاوت گزارش کردند و در این زمینه‌ها ضعیف دانستند. پژوهشگران نیاز به مداخله در زمینۀ دانش مالی کارگران شهری را امری مهم قلمداد کردند. حجم نمونۀ این مطالعه 1000 نفر بود که از این تعداد 754 نفر قابل قبول بودند. پرسشنامۀ استفاده‌شده در این پژوهش توسط سازمان توسعۀ همکار­ی­های اقتصادی تهیه شده است و هر سه بخش دانش مالی، نگرش مالی و رفتار مالی را اندازه‌گیری می‌کند.

زکریا^[v] و همکاران (2017) در پژوهش خود تأثیر مولفه­ها و سطوح سواد مالی و رابطۀ آن با تحمل ریسک و تصمیم به سرمایه­گذاری یا پس‌انداز را بررسی کرده‌اند. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد سواد مالی بر تحمل ریسک تأثیری مثبت دارد و می‌تواند پیش­بینی‌کنندۀ نوع رویکرد فرد برای تصمیم‌گیری برای پس‌انداز یا سرمایه­گذاری باشد.

گرومان^[vi] (2018) در پژوهشی رفتار مالی و سواد مالی در خاورمیانه را بررسی کرد. او دریافت سطح سواد مالی به میزانی جالب توجه قابل قیاس با کشورهای صنعتی است؛ اما درک مفاهیم پیشرفته مالی در کشورهای خاورمیانه کمتر است. همچنین، نتایج پژوهش نشان داد سواد مالی بالاتر به بهبود تصمیم‌گیری­های مالی منجر می­شود.

عدیل^[vii] و همکاران (2022) در مطالعه­ای نقش تعدیلگری سواد مالی بر رابطۀ میان تورش­های رفتاری و تصمیم‌های سرمایه­گذاری را بررسی کردند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد در میان سرمایه‌گذاران مرد، تأثیر تورش­های ریسک‌گریزی و همگرایی بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری منفی و از نظر آماری معنادار بود؛ در حالی که تأثیر اعتمادبه‌نفس بیش از حد بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری مثبت و معنادار بود؛ با این حال، تأثیر تمایل به حفظ وضعیت از نظر آماری معنادار نبود. نتایج نشان داد در میان سرمایه‌گذاران زن، تأثیر ریسک‌گریزی و همگرایی بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری منفی و از نظر آماری معنادار بود؛ با این حال، تأثیر اعتمادبه‌نفس بیش از حد و تمایل به حفظ وضعیت از نظر آماری بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری معنادار نبود. مشاهده شده است سواد مالی به طرزی معنادار بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری در میان سرمایه‌گذاران مرد و زن تأثیر گذاشته است. نتایج تأثیر تعامل در میان سرمایه‌گذاران مرد نشان داد تعامل بین اعتمادبه‌نفس بیش از حد و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری به طرزی معنادار تحت تأثیر سواد مالی قرار داشت؛ با این حال، تعامل سواد مالی با سه تعصب باقی‌مانده، یعنی ریسک‌گریزی، همگرایی و تمایل به حفظ وضعیت از نظر آماری معنادار نبود. نتایج تأثیر تعامل سواد مالی با اعتمادبه‌نفس بیش از حد، ریسک‌گریزی، تمایل به حفظ وضعیت و همگرایی در میان سرمایه‌گذاران زن از نظر آماری معنادار بود.

ثریا^[viii] و همکاران (2023) در پژوهشی نقش میانجی تورش­های بیش‌اعتمادی، نمایندگی و رفتار رمه­وار بر رابطۀ میان تحمل ریسک و تصمیم‌های سرمایه­گذاران را بررسی کرده‌اند. آن­ها به روش نمونه­گیری گلوله‌برفی پرسشنامۀ خود را میان 200 نفر از سرمایه‌گذاران بازار سهام اندونزی توزیع کردند. یافته‌های حاصل از تجزیه‌وتحلیل معادلات ساختاری نشان داد تورش­های بیش‌اعتمادی و نمایندگی به عنوان متغیر میانجی بر رابطۀ میان تحمل ریسک و تصمیم‌های سرمایه‌گذاران اثر دارند و تورش رفتار رمه­وار اثری بر این رابطه ندارد.

آپاشی و کاداکول^[ix] (2023) در مقاله­ای مروری تأثیر سوگیری­های رفتاری بر تصمیم‌های سرمایه­گذاران را بررسی کردند. آن­ها با مرور مبانی 32 پژوهش به این نتیجه رسیدند که سوگیری­های رفتاری مانند بیش‌اعتمادی، اثر لنگر انداختن، زیان‌گریزی، حسابداری ذهنی، پشیمان‌گریزی و رفتار رمه­وار بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاران اثر دارند. همچنین، نتایج پژوهش آن­ها نشان می­دهد رابطۀ منفی ضعیف میان سوگیری رفتاری و بازده بازار سهام وجود دارد.

با نگاهی گذرا به پژوهش‌های انجام‌شده در داخل کشور مشخص می‌شود در زمینۀ تأثیر تورش­های رفتاری و سواد مالی بر تصمیم‌های سرمایه­گذاری، تلاشی درخور توجه انجام نشده است. در صورتی که پژوهشی نیز در این زمینه انجام شده باشد، بخشی از موضوع را تحت پوشش قرار داده است و از جامعیت لازم برخوردار نیست.

شکل 1- مدل مفهومی پژوهش

 روش پژوهش

این پژوهش از لحاظ دسته‌بندی بر اساس هدف یک پژوهش کاربردی به حساب می‌آید و از نظر شیوۀ گردآوری داده‏ها از نوع پژوهش‌های توصیفی - پیمایشی ‏است. همچنین، از لحاظ نظری، از نوع پژوهش‌های اثباتی می‏است. از نظر دسته­بندی پژوهش‌ها بر اساس مکان نیز می‏توان این پژوهش را مشمول پژوهش‌های میدانی دانست. در ضمن، این مطالعه از نوع پژوهش‌های همبستگی است. ابزار گردآوری اطلاعات در این مطالعه پرسشنامه بود. پرسش‌های این پرسشنامه مبتنی بر پرسشنامۀ پژوهش‌های انجام‌شده توسط لوزاردی و میچل^[x] (2011)، لوزاردی (2015)، لوزاردی و مسی^[xi] (2023) و سورش^[xii] (2021) است. آلفای کرونباخ این پرسشنامه در مجموع 82 درصد بوده است که بیانگر پایایی قابل قبول آن است. داده‏های به‌دست‌آمده از این پرسشنامه به وسیلۀ طیف لیکرت کمّی و از طریق آمار استباطی و توصیفی داده‏ها تجزیه‌وتحلیل شد.

جامعۀ آماری این پژوهش شامل ساکنان شهر کرمان است که  در زمینۀ سرمایه‌گذاری در بازارهای مالی دارای تجربه هستند. در این مطالعه، برای نمونه‌گیری از روش نمونه‌گیری تصادفی‌ دومرحله‌ای استفاده شد و از ساکنان مناطق مختلف شهر کرمان 388 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. نمونه­های انتخاب‌شده افراد دارای درآمد و سن بیشتر از 20 سال بودند و پرسشنامه به صورت الکترونیکی در سایت پرس‌لاین[xiii] طراحی و لینک پرسشنامه از طریق نرم‌افزار‏های ارتباطی و پیامک برای شرکت‌کنندگان ارسال شد. پرسشنامه از سه بخش پرسش‌های پیش‌زمینۀ اجتماعی - اقتصادی و بیوگرافی، پرسش‌های مربوط به سواد مالی و پرسش‌های سوگیری­های رفتاری تشکیل شده بود. برای تهیۀ پرسشنامه، پژوهش­های نظری و کاربردی مرتبط با شاخص­های پژوهش بررسی و بر مبنای آن­ها، متغیرها و معیارهای اندازه­گیری استخراج و بر پایۀ آن­ها، 39 پرسش (35 پرسش تخصصی و 4 پرسش عمومی) طراحی شدند.

برای سنجش روایی پرسشنامه از روش صوری و روایی محتوا استفاده شد و از این رو، پرسشنامه­ها در اختیار 8 نفر از متخصصان و صاحب‌نظران و اساتید دانشگاه فعال در حوزۀ مدیریت مالی و بازارهای مالی و پولی قرار گرفتند تا اهمیت اطلاعات و ارتباط بین متغیرها در جای مناسب بررسی شود و مشخص شود آیا پرسشنامه­ها در راستای هدف مطالعه قرار دارند یا خیر. با طرح دیدگاه­های آن­ها، تغییر در آئین نگارش و مفهوم برخی از پرسش­ها، روایی صوری و روایی محتوا حاصل شد. همچنین، به منظور تأیید روایی، پرسشنامه علاوه بر روش تعیین اعتبار صوری، از اعتبار سازۀ عاملی تأییدی و نرم‌افزار لیزرل در میان نمونۀ آماری پژوهش استفاده شد. برای این منظور، نخست از آزمون­های 865/0 KMO =  وکرویت بارتلت 9432= χ² ، 001/0 sig = استفاده شد که نشان‌دهندۀ صحت نمونه­گیری و کفایت داده­ها از لحاظ آماری به منظور تحلیل عاملی تأییدی بودند. سپس، برای هر متغیر تحلیل عاملی تأییدی انجام شد که با توجه به اینکه بار عاملی همۀ پرسش­ها بیشتر از 5/0 بود و شاخص‌های برازش نیز همگی در حد مناسب بودند، روایی پرسشنامه‌ها نیز از این لحاظ تأیید شد.

برای بررسی پایایی پرسشنامه‌های استفاده‌شده نیز از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که برای تمام متغیرهای تحت بررسی میزان آلفای کرونباخ بیشتر از 7/0 بود که پایایی پرسشنامه­های مدنظر را تأیید می‌کند. در نهایت، برای تجزیه‌وتحلیل داده­ها و آزمون فرضیه­ها از تکنیک­های آماری و  معادلات ساختاری و نرم‌افزارهای لیزرل، 26 SPSS وSmart Pls3  استفاده شده است.

یافته‌های پژوهش

میانگین سن افراد شرکت‌کننده 3/39 سال با انحراف استاندارد 82/10 بود. تعداد افراد بر اساس متغیرهای دموگرافیک جمع‌آوری‌شده در جدول (1) آورده شده است. 50 درصد از افراد دارای بدهی مالی به فرد یا نهاد بودند. 9/28 درصد از افراد نیز دارای بدهی به بانک‏ها و مؤسسه‌های مالی بودند.

جدول (2) ماتریس همبستگی میان متغیرهای پژوهش را نشان می­دهد. نتایج نشان می­دهد میان متغیرهای پژوهش رابطه‌ای خطی و معنادار (در سطح معناداری 01/0) وجود دارد.

جدول 1- فراوانی افراد شرکت‌کننده به تفکیک متغیرهای دموگرافیک

جدول 2- ماتریس همبستگی برای اندازه­گیری روابط میان متغیرها

*سطح معناداری 001/0

جدول (3) ساختار میان متغیرهای پنهان پژوهش را نشان می­دهد. بار عاملی همۀ متغیرها در دامنۀ 648/0 و 912/0 است؛ بنابراین، تک‌بُعدی بودن پرسش­های متغیرها در الگو و اعتبار سازه تأیید می‌شوند.

در این پژوهش، به منظور بررسی ضریب اطمینان ساختاری از معیار پایایی ترکیبی CR استفاده شده است. از آنجا که این ضریب برای همۀ متغیرها بزرگ‌تر از 6/0 است، قابلیت اطمینان داخلی مدل تضمین می­شود.

مقادیر AVE برای همۀ متغیرهای پنهان از 5/0 بزرگ‌تر است و روایی همگرا تأیید می­شود؛ به این معنا که شاخص‌های هر سازه (متغیر) با یکدیگر همبستگی میانه­ای دارند.

به منظور بررسی برازش الگوی ساختاری از شاخصی به نام R² استفاده می­شود. R² معیاری است که برای متصل کردن بخش ساختاری الگوسازی معادلات ساختاری به کار می­رود و نشان دهندۀ تأثیری است که یک متغیر مستقل بر یک متغیر وابسته دارد. این مقدار برای سازه­های وابسته محاسبه می‌شود و در رابطه با سازه­های مستقل، مقدار این معیار صفر است. مقادیر 19/0، 33/0 و 67/0 به عنوان ملاک برای مقادیر ضعیف، متوسط و قوی R² معرفی شده‌اند (Chin, 2010). جدول (4) مقادیر R²  متغیرهای پنهان و وابستۀ الگوی ساختاری پژوهش را نشان می­دهد.

در نهایت، قابلیت پیش‌بینی الگو با استفاده از آزمون ناپارامتری استون گیسر[xiv] ارزیابی می‌شود (طباطبایی و لسانی، 1396). Q² میزان موفقیت این پیش‌بینی را ارزیابی می­کند. Q² مثبت و بزرگ نشان از قابلیت زیاد الگو دارد. جدول (5) اشتراک روایی متقاطع متغیرهای پنهان الگوی پژوهش را نشان می­دهد.

در صورتی که این مقدار در رابطه با یک سازۀ درون‌زا سه مقدار  02/0،  15/0 و  35/0 را کسب کند، این مقادیر به‌ترتیب نشان از پیش‌بینی ضعیف، متوسط و قوی سازه با سازه­های برون‌زای مربوط به آن را دارند.

جدول 3- نتایج تجزیه‌وتحلیل عاملی تأییدی برای مدل اندازه‌گیری

جدول 4- ضریب تعیین متغیرهای پنهان الگو

جدول 5- اشتراک روایی متقاطع متغیرهای پنهان الگوی پژوهش

پس از برازش الگوی ساختاری، برازش الگوی کلی از طریق شاخص GOF ارزیابی می­شود. این معیار مربوط به بخش کلی معادلات ساختاری است؛ به این معنا که توسط این معیار، پژوهشگر می­تواند پس از بررسی برازش بخش اندازه‌گیری و بخش ساختاری الگوی پژوهش، برازش بخش کلی را نیز کنترل کند. مقدار GOF برای الگوی پژوهش، برابر 537/0 است که نشان­دهندۀ برازش بسیار قوی الگوی پژوهش است.

الگوریتم تحلیل داده­ها در روش PLS نشان می­دهد پس از بررسی برازش مدل­ها، می‌توان فرضیه‌های پژوهش را بررسی و آزمون کرد. هنگامی که مقدار  t   در بازۀ بیشتر از 96/1 باشد، بیانگر معنادار بودن پارامتر مربوط و به تبع آن، تأیید فرضیه­های پژوهش است. در جدول (6)، مقادیر t، ضرایب مسیر و نتیجۀ بررسی فرضیه­ها آمده است.

جدول 6- نتایج آزمون فرضیه­ها

با توجه به مقدار ضریب معناداری به‌دست‌آمده برای مسیرهای بین متغیرها، همۀ فرضیه­های پژوهش تأیید شدند. نتایج تجزیه‌وتحلیل نشان می­دهد سوگیری­های ابتکاری با ضریب مسیر 306/0- تأثیری منفی و معنادار بر تصمیم­گیری سرمایه­گذاران فردی دارند. همچنین، سوگیری اثر قالب­بندی با ضریب مسیر 115/0- تأثیری منفی و معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه­گذاران فردی دارد و متغیر سوگیری شناختی با ضریب 098/0- تأثیری منفی و معنادار بر تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران فردی دارد. سوگیری رفتار رمه‌وار با ضریب مسیر 682/0- تأثیری منفی و معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه­گذاران فردی دارد. افزون بر این، متغیر سواد مالی با ضریب مسیر 372/0 تأثیری مثبت و معنادار بر روی تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران فردی دارد.

بحث و نتیجه‌گیری

وجود برخی از خطاهای سیستماتیک، قدرت محدود در محاسبات و پیچیده بودن مسائل تصمیم‌گیری سبب می­شوند گاهی انسان­ها در بازارهای مالی و تصمیم­گیری به صورت عقلایی عمل نکنند و نظریۀ رفتار عقلایی در بازارهای کارا تحت تأثیر نظریۀ مالی رفتاری قرار بگیرد. پیش­داوری­های روانی و شناختی می­توانند در فرایند تصمیم­گیری اختلال ایجاد کنند و به نتایجی پایین­تر از سطح بهینه منجر شوند. از سوی دیگر، سواد مالی بر روی برنامه‌ریزی­های مالی، تصمیم‌گیری­های آگاهانه، استفاده از فرصت­های مالی و رفاه و رضایت اجتماعی تأثیرگذار است. درک مفاهیم و مهارت‏های مرتبط با سواد مالی به سبب اینکه مصرف‌کننده را برای بقا در جامعۀ مدرن و مقاومت در برابر تنوع و پیچیدگی محصولات و خدمات مالی موجود توانا می‏کند، ضروری ‏است. هدف از انجام این پژوهش بررسی تأثیر تورش­های رفتاری و سواد مالی بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاری خانوارها در شهر کرمان است.

یافته­های پژوهش نشان می­دهد سوگیری­های ابتکاری بر روی تصمیم­گیری سرمایه­گذاران فردی تأثیری منفی و معنادار دارند. این یافته مشابه یافتۀ پژوهش­های کوبیلای و بایراکداراغلو^[xv] (2016)، زهرا و بنسال^[xvi] (2018) و احمد و شاه^[xvii] (2020) است. گیر افتادن ذهن افراد بر روی اطلاعات اولیه، انتظار تداوم روندها و مشابهت­سازی رویدادها، انجام معاملات زیاد بر اساس بیش‌اعتمادی به توانایی­ها و مهارت‌های فردی در پیش­بینی بازار سبب می‌شوند افراد با نادیده گرفتن برخی از واقعیت­های بازار و تحمل هزینه­های زیاد معاملات و احساسی برخورد کردن با مسائل، تصمیم‌های غیرمنطقی اخذ کنند. همچنین، یافته­ها گویای آن است که سوگیری اثر قالب­بندی تأثیری منفی و معنادار بر روی تصمیم­گیری سرمایه­گذاران دارد. این یافته مشابه یافتۀ پژوهش­های تالها^[xviii] و همکاران (2015)، تابش^[xix] و همکاران (2019)، ژانگ و سوسمان^[xx] (2018) و هولدن و تیلاهون^[xxi] (2021) است. در واقع، عدم توجه به نتیجۀ نهایی سبد سرمایه­گذاری­ها و طبقه‌بندی و ارزیابی هر سرمایه­گذاری به صورت مجزا، قیمت­گذاری غیرمنطقی دارایی­ها، حساسیت افراد به فرصت‌های ازدست‌رفته، وفاداری به موقعیت‌های سرمایه­گذاری زیان‌ده و پرهیز از قبول اشتباه از جملۀ سوگیری­های رفتاری اثر قالب­بندی هستند که بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاری بهینه اثر منفی می‌گذارند.

افزون بر این، یافته­ها نشان می­دهد سوگیری توهمات شناختی تأثیری منفی و معنادار بر تصمیم‌های سرمایه­گذاری دارد. این یافته مشابه یافتۀ پژوهش­های سینگ^[xxii] و همکاران (2016)، باکار و یی (2016)، پوجت^[xxiii] و همکاران (2017) و دی میگوئل^[xxiv] و همکاران (2018) است. در واقع، رفتار غیرمنعطف سرمایه‌گذاران در مواجهه با اطلاعات جدید، فیلتر کردن اطلاعات در جهت تأیید باورهای فردی، وجود اعتمادبه‌نفس کاذب و قابل پیش­بینی دانستن رویدادها بعد از وقوع آن­ها بر اساس ادراک و دانش قبلی افراد هستند که به اخذ تصمیم‌های نادرست در تصمیم‌گیری­های مرتبط با سرمایه­گذاری منجر می‌شوند. همچنین، یافته­ها حاکی از آن است که سوگیری رفتار رمه‌وار تأثیری منفی و معنادار بر روی تصمیم‌های سرمایه­گذاران دارد. این یافته مشابه یافتۀ پژوهش‌های پرتیوی^[xxv] و همکاران (2019) و سورش (2021) است. در واقع، دنباله­روی توده­ها، نادیده گرفتن اطلاعات شخصی و عضویت در گروه­های سرمایه­گذاری دارای انحراف فکری سبب می­شوند تصمیم‌های سرمایه‌گذاران منطقی و بهینه نباشند.

در نهایت، یافته­های پژوهش نشان می­دهد سواد مالی تأثیری مثبت و معنادار بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاران دارد. یک سرمایه­گذار دارای دانش مالی کافی با مدیریت پول و بودجه‌ریزی و حسابداری آشنایی دارد و قادر است هزینه­ها و درآمدها را پیش‌بینی کند که سبب می­شود این سرمایه­گذار تصمیم‌هایی بهینه­ در رابطه با خرج کردن، پس­انداز و سرمایه‌گذاری در بازار پول و سرمایه اخذ کند. این یافته مشابه یافتۀ پژوهش­های جلیلوند و همکاران (1397)، پناهی و همکاران (1401) و راوت^[xxvi] (2020) است.

به سرمایه­گذاران پیشنهاد می‌شود قبل از هر گونه سرمایه‌گذاری در بازارهای مالی، نسبت به این بازارها دانش لازم را کسب کنند و به دنبال فرصت­های مناسب سرمایه‌گذاری باشند و از انجام معاملات زیاد و بی‌هدف و مبتنی بر رفتارهای توده­ای اجتناب کنند. همچنین، سرمایه‌گذاران برای سرمایه­گذاری یا به دانش خود متکی باشند یا با کارشناسان بازار مشورت کنند و ضمن متنوع کردن سبد سرمایه­گذاری خود، به اصول مدیریت ریسک و مدیریت هزینه­ها پایبند باشند. به سیاست­گذاران بازارهای مالی نیز پیشنهاد می‌شود ضمن اصلاح نظام ساختاری بازار در راستای کارا شدن آن و شفافیت اطلاعات، برای بالا بردن سطح سواد عموم مردم در مدارس و دانشگاه­ها کارگاه­های دانش افزایی و مهارت مالی برگزار کنند تا به این وسیله، زمینه برای ایجاد نسلی آگاه به امور مالی فراهم آید. همچنین، برای برگزاری وبینارها و کارگاه‌های آموزشی به منظور افزایش سواد مالی در جامعه و آموزش روان­شناسی بازار، پلت‌فرم­های آنلاین ایجاد شوند. پیشنهاد‌ها برای مطالعات آینده به شرح زیر ارائه می‌‌شوند:

• به‌کارگیری روش‌های کیفی مانند مصاحبه‌های عمیق یا گروه‌های کانونی برای درک بهتر عوامل مؤثر بر تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران.
• انجام پژوهش‌های مشترک با رشته‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی برای درک بهتر تأثیرات اجتماعی و روانی بر تصمیم‌های مالی.
• تحلیل تأثیر سواد مالی و تورش‌های رفتاری بر بازارهای مالی و اقتصاد کلان کشور.
• تحلیل نقش فناوری‌های مالی در تغییر رفتار سرمایه‌گذاران و تأثیر آن بر سواد مالی و تصمیم‌ها سرمایه‌گذاری.

محدودیت­ های این پژوهش شامل موارد زیر می­شوند:

• محدودیت­های ذاتی مربوط به استفاده از پرسشنامه، به ویژه در یک برش مقطعی که در بسط نتایج به دوره­های دیگر باید احتیاط کرد.
• پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه در ایران بسیار کم و محدود به یک عامل بوده‌اند و در نتیجه، امکان مقایسۀ دقیق­تر نتایج فراهم نبود.
• پژوهش حاضر بر مبنای روابط خطی میان متغیرهای پژوهش انجام شده است و برای برطرف کردن این نقص در پژوهش­های آتی می­توان از برآوردهای مبتنی بر هوش مصنوعی و تکنیک‌های پیش­بینی استفاده کرد.

با وجود این، نهایت تلاش انجام شد تا روایی و پایایی پژوهش تا حد امکان خدشه دار نشود.

[i] Ahmed

[ii] Bakar & Yi

[iii] Lusardi

[iv] Agarwalla

[v] Zakaria

[vi] Grohmann

[vii] Adil

[viii] Soraya

[ix] Upashi & Kadakol

[x] Mitchell

[xi] Messy

[xii] Suresh

[xiii] https://porsline.ir

[xiv] Stone-Geisser test

[xv] Kubilay & Bayrakdaroglu

[xvi] Zahera & Bansal

[xvii] Ahmad & Shah

[xviii] Talha

[xix] Tabesh

[xx] Zhang & Sussman

[xxi] Holden & Tilahun

[xxii] Singh

[xxiii] Pouget

[xxiv] De Miguel

[xxv] Pertiwi

[xxvi] Raut