بررسی نقش فضاهای شبانه در جرم‌خیزی شهرها با مدل‌سازی پرومته (مطالعه موردی شهر آبادان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران

2 دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران

3 کارشناسی ارشد، طراحی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران

چکیده

امروزه در مراکز اصلی شهر، به شاخص امنیت به‌عنوان عاملی مؤثر در سرزندگی و حیات شبانه توجه شایانی شده است؛ اما به برخی از فضاهای شهری با پتانسیل گردشگری، کمتر توجه شده است. پژوهش حاضر ماهیت توسعه‌ای - کاربردی دارد و گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای و پیمایش میدانی انجام شده است. تجزیه و تحلیل داده‌ها با نرم‌افزارهای گرافر، سیستم اطلاعات جغرافیایی، ویزیو، اکسل، رویت، اتوکد و مدل پرومته انجام شده است. همچنین، هدف تحقیق بررسی نقش فضای شهری شبانه در جرم‌خزی شهر آبادان است. این هدف در 3 بعد اجتماعی، کالبدی و بصیری مطالعه شده است. در این راستا نتایج تحقیق نشان داده‌اند از میان معیارهای موجود هیچ‌یک از معیارها در حالت ایدئال قرار نگرفته‌اند؛ زیرا هیچ‌کدام از رتبه‌های نهایی به یک نزدیک نشده‌اند. نزدیک‌ترین آمار به یک، 31/0 تا عدد یک فاصله دارد. با توجه به ارزیابی‌ها در رابطه با کیوسک نگهبانی و نظارت رسمی اهمیت بالاتری در نظر افراد برخوردار است. در خط ساحلی اروند به‌دلیل کیفیت کالبدی پایین، قطع ارتباط کالبدی و تباین و پیوستگی محیط، دسترسی ضعیف، جداره‌های صلب و خاموش کاهش حضورپذیری به‌خصوص در اوقات شب روبه‌رو است که باعث کاهش امنیت این فضای شهری آبادان شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining the role of night spaces in the crime of cities by modeling Prometheus (the case of Abadan City)

نویسندگان [English]

  • Elias Mavedat 1
  • Behzad Vasiq 2
  • Sodabeh Amiri 3
1 Assistant Professor of Urbanization, Jundi-Shapur University of Technology, Dezful, Iran
2 Assistant Professor of Architecture, Jundi-Shapur University of Technology, Dezful, Iran
3 Master's degree, urban design, Jundi-Shapur University of Technology, Dezful, Iran
چکیده [English]

Nowadays, in the main centers of the city, the security index has been given a lot of attention as an effective factor in vitality and nightlife; But some urban spaces with tourism potential have received less attention. The present research has a developmental-applied nature and the research method is a combination of correlation and survey, and the data collection method is based on library methods, personal observations, and field survey. Data analysis has been done with Grapher software, Geographical Information System, Visio, Excel, View, AutoCAD, and the Prometheus model. Also, the research aims to investigate the role of urban night space in the crime of Abadan city. This goal has been studied in 3 social, physical, and visual dimensions. The results of the research show that none of the existing criteria is in the ideal condition because none of the final rankings are close to one. The closest statistic to one is 0.31 away from the number one. According to the evaluations, the guard kiosk and official supervision are of higher importance in the eyes of individuals. In Arvand coastline, due to the low physical quality, disconnection of physical connection and contrast and continuity of the environment, poor accessibility, rigid and silent walls, there is a decrease in attendance, especially at night, which has reduced the security of this urban space of Abadan.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Crime
  • Nightlife
  • Security
  • Abadan City

مقدمه

زندگی شبانه شهری در ایران امری نو و معاصر بوده که حدود یک سده از عمر آن می‌گذرد؛ حتی در برخی از شهرها، از زندگی شبانه بیشتر از زمان‌های دیگر استقبال می‌شود؛ اما مهم‌ترین نکته مدیریت فضاهای شبانه شهری است. به عبارتی، ازنظر مکان و زمان باید به آن توجه بیشتری شود؛ بنابراین، توجه به مؤلفه‌های مؤثر بر زندگی شبانه برای بهبود کیفیت زندگی در ساعات شب و ارتقای منظر شب حائز اهمیت است.

مناطق زندگی شبانه معمولاً فضاهایی با بار احساسی هستند که فرصت‌های زیادی را برای تخطی از هنجارهای اجتماعی ارائه می‌دهند که در طول روز مسلم تلقی می‌شوند؛ بنابراین، تعجب‌آور نیست که برخی از انواع جرائم خشن، آسیب‌های جنایی و رفتارهای ضداجتماعی در مناطق شبانه و اطراف آن متمرکز شده است (Bromley and Nelson, 2002). همچنین، شب در محیط‌های شهری یک زمان اساسی است. از یک طرف، پایان روز کاری است و فرصت‌هایی را برای تفریح ‌‌و سرگرمی فراهم می‌کند؛ از طرف دیگر، زمان استراحت و اجتماع خانواده است (Seijas, 2018: 1).

نبودن امنیــت را می‌توان منتج از شرایط کالبدی محیط دانست. فقدان روشنایی مناسب، آلودگی و اغتشاش بصری، ترافیک و غیره ازجمله عوامل کالبدی هســتند کــه بر امنیت فضا تأثیر می‌گذارنــد؛ ازاین‌رو، ضرورت دارد این عوامل شناسایی شوند و راهکارهای مناسبی برای بهبود وضعیت آنها ارائه شود (ایزدی و حقی، 1394: 6).

تغییرات اساسی که عملکردهای شبانه باعث شکل‌گیری آنها شده‌اند، به‌تدریج سیمای خاصی را به محیط شهری تحمیل می‌کند که در صورت هدایت آگاهانه کیفیت زندگی شهری را بهبود می‌بخشد. این در حالی است که مدیریت این فضای شهری، مستلزم توجه ویژه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن است؛ زیرا غفلت از این فضای شهری باعث می‌شود برخلاف پتانسیل‌های آن، ناامنی ایجاد شود و به‌عنوان فضای دافع شهری محسوب شود(نظم‌فر، 1397: 21).

طراحی شهری به‌مثابه حرفه و دانش نقش مهمی در ساماندهی کیفی فضاهای شهری دارد. برخی فیلسوفان نیز بر اهمیت طراحی شهری در روند ادراک تغییرات و تکامل هستی تأکید دارند. خاستگاه و الزامات مدنظر در توجه به بعد زمانی و به تبع آن، حسی که از زمان ادراک می‌شود، نیازمند شناخت مبانی و کاربردهای آن در طراحی شهری است (سوری و همکاران، 1392: 74). هنگامی که به طراحی شهری از بعد زمان توجه می‌شود، مسئله اصلی برای طراحی شهری درک اثرات حاصل از گذشت زمان بر مکان‌های شهری خواهد بود (کرمونا و همکاران، 1394: 425).

در این راستا، کوین لینچ[i] نیز تأثیر فعالیت‌های مؤثر و خواسته‌های درونی بر تصویر ذهنی از حس زمان را بررسی می‌کند و جهت‌یابی زمانی[ii] را هم‌ارزش با حس جهت‌یابی در فضا و برآوردی از زمان و مدت می‌داند که گذشته یا آینده را توصیف می‌کند (لینچ، 1395: 173). مطالعات محققانی همچون یانگل[iii] و همکارانش نیز در این زمینه، به تفاوت ادراک استفاده‌کنندگان از فضا و چرخه‌های زمانی در فصول مختلف اشاره دارد (کرمونا و همکاران، 1394: 171)

به این ترتیب، از برآیند نظرات فوق، چه در قالب بعد زمانی، چه در تصور ادراکی و ذهنی از زمان و چه در زیرمجموعه مؤلفه تجربی – زیباشناختی مکان، کیفیت حس زمان[iv] از مؤلفه‌های کیفیت طراحی شهری است که با دریافت‌های ادراکی، شناختی و ترجیحات محیطی افراد در قبال فضاهای شهری سروکار دارد. توجه صرف به بعد زمان کافی نیست؛ اما از مقوله‌های اصلی به حساب می‌آید. تمرکز بر جنبه‌های مختلف برنامه‌ریزی و طراحی شهری، به معرفی فضا و رابطه متقابل آن با زمان نیازمند است و همین مفاهیم جدید فضایی می‌توانند تعامل دوسویه فضا - زمان به حساب آیند (Drewe, 2005: 15).

طبق مطالعات انجام‌شده، اقدامات در حیطه شب شهری به چهار موج کلی باز می‌‌گردد:

1- موج اول در دهه 1980: ظهور مفهوم «اقتصاد شبانه» به‌عنوان استراتژی احیای شهری در شهر‌های انگلیس؛

2- موج دوم در سال 2000: مطالعات درزمینة «تأثیرات منفی اقتصاد شبانه» توسط محققان انگلیسی و استرالیایی؛

3- موج سوم در سال 2010: مطالعات آگاهانه‌تر و مؤثرتر دربارة چگونگی برنامه‌ریزی برای تاریکی؛

4- موج چهارم در سال 2015: ظهور مفهوم حکمرانی برای شب شهری یا همان «شهردار شب» (Seijas, 2018).

امنیت اجتماعی و به‌طورکل امنیت، ارتباط مستقیمی با فضا و ساخت‌وساز شهری دارد. یک فضای شهری مناسب تا حد زیادی تأمین‌کنندة امنیت و فضای نامناسب ازبین‌برندة آن و زمینه‌ساز انواع آسیب‌ها و معضلات اجتماعی است. فضاهای نامناسب شهری، فضاهای بی‌دفاع، محلات ناامن، همه از عوامل تهدیدکنندة امنیت شهری و اجتماعی هستند (Nofre, 2017: 22). امروزه امنیت از شاخصه‌های کیفی زندگی در شهرها است و آسیب‌های اجتماعی از مهم‌ترین پیامدهای مختلف امنیت به شمار می‌روند. در این میان، فضاهای شهری ازجمله مؤلفه‌هایی هستند که نابهنجاری‌های اجتماعی در بستر آنها به وقوع می‌پیوندد (رضایی مقدم، 1391: 2).

آبادان به شهری شب زنده‌دار معروف است؛ زیرا در این شهر به‌دلیل وجود گرمای آزاردهنده به‌خصوص در تابستان، مردم تمایل به گذران اوقات‌فراغت خود در زمانی به دور از نور شدید خورشید هستند. این چنین است که ترکیبی از فرهنگ و آب‌وهوا، هویتی شب زنده‌دار را برای مردم این شهر رقم زده است. ایمنی و امنیت، دومین نیاز در هرم نیازهای اساسی انسان است. به‌دنبال افزایش امنیت فضاهای شهری به هنگام شب، شاهد حضور گروه‌های مختلف سنـی و جنسـی برای گذران اوقات‌فراغت خواهیم بود که موجب فزونـی سرزندگی و پویایـی فضا می‌شود. امروزه در مراکز اصلی شهر به شاخص امنیت به‌عنوان عاملی مؤثر در سرزندگی و حیات شبانه توجه شایانی شده است؛ اما به برخی از فضاهای شهری آبادان با پتانسیل گردشگری، کمتر توجه شده است؛ بنابراین، براساس اهمیت موضوع، در پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر امنیت فضای عمومی شهر آبادان در ساعات شبانه با ماهیت توسعه کاربردی، موضوع بررسی شده است. نتیجة تحقیق به طراحی یک فضای شبانه مطلوب در شهر آبادان منجر شده است.

 

پیشینه پژوهش

نوفر[v] (2017) طی مقاله‌ای با عنوان «بررسی زندگی شبانه و تغییرات شهری»، تعامل بین شب شهری و تحولات شهری شهر لیسبون را بررسی می‌کند؛ با این استدلال که تغییرات اخیر شهری ارتباط زیادی با برنامه‌‌ریزی شبانه شهر و شناسایی آن دارد. هدف او نشان‌دادن نقش محلی بر این تغییرات است.

ون[vi] (2014) طی مقاله‌ای تخصصی با عنوان «جغرافیای شب شهری» به این نتیجه رسیده است که شب شهری چیزی فراتر از تغییر در فصل و عرض جغرافیایی در سراسر کره زمین و وجود داشتن یا نداشتن نور خورشید است. چیزی که شب را با روز متفاوت می‌کند، نوع خاصی از همبستگی و اشتراک احساسات میان افراد در این زمان است؛ زیرا شب زمان غلیان عواطف، احساسات، جرائم و رویدادهای خاص است.

قدیمی و کرامتی (1395) در مقاله‌ای با عنوان «بررسی تأثیر مؤلفه‌های فضای شهری بر زندگی شبانه»، با توجه به نقش عملکردی مرکز فعالیت‌های نوین تهران در طرح جامع، برای تعریف زندگی شبانه در کلان‌شهر، سه مؤلفة اصلی فضای شهری (کالبد، عملکرد و معنا) را برای میزان تأثیرگذاری آنها بر زندگی شبانه، با استفاده از روش سلسله‌مراتبی بررسی کرده‌اند.

علیمردانی و همکارانش (1395) در مقاله‌ای با عنوان «بررسی نقش امنیت در سرزندگی و حیات شبانه فضاهای عمومی شهری»، خیابان امام خمینی رشت را بررسی کرده‌اند. آنها نتیجه گرفتند چنانچه نسبت به امنیت فضاهای شهری به هنگام شب، رویکردی علمی و برنامه‌ریزی‌شده اتخاذ شود، با افزایش میزان اختلاط کاربری‌ها، نفوذپذیری بصری و کالبدی، نورپردازی مناسب شبانه و طراحی مناسب کالبدی محیط، میزان احساس امنیت درک‌شده از فضا افزایش می‌یابد.

مودت (1401) در مقاله‌ای با عنوان «نقش فضاهای شهری و انتظامی در جرم‌خیری شهرها، نمونه موردی شهر اهواز»، موضوع جرم‌خیزی و فضاهای شهری را بررسی کرده است. در این مقاله بیشتر سرانه و استاندارد کاربری شهری مطالعه شده و نتایج تحقیق نشان داده‌اند سرانه کاربری انتظامی برابر با 042/0 و از سطح استاندارد کمتر است.

 

 

ناامنی اقتصادی:

·         بیکاری

·         فقر شهری

·         نبود عدالت اقتصادی

ناامنی فرهنگی:

·         پایین‌بودن سطح سواد، کمبود متخصصان

·         برآورده‌نشدن نیازهای فرهنگی (آموزش (نبود دسترسی برابر به تحصیلات، هزینه‌نکردن برای تحقیق و توسعه، وجود اثرات منفی وسایل رسانه‌ای و ارتباط جمعی و ...))

·         دسترسی‌نداشتن به امکانات فرهنگی مورد نیاز یک زندگی مناسب به‌خصوص برای جوان‌ها (مراکز فرهنگی: فرهنگ‌سرا، کتابخانه و ...)

·         نبود مشارکت فرهنگی

·         نبود یکپارچگی فرهنگی

·         وجود خرده‌فرهنگ‌های خاص

·         پایین‌بودن سطح فرهنگ عمومی

·         عدم پایداری الگوهای سنتی زبان و فرهنگی

ناامنی اجتماعی:

·         بالابودن تراکم جمعیت (خالص و ناخالص)

·         مهاجرت روزافزون در داخل شهرها و روستا

·         برآورده‌نشدن نیازهای اجتماعی (رفاه، ورزش، بهداشت و درمان و ...)

·         دسترسی‌نداشتن به امکانات اجتماعی مورد نیاز یک زندگی مناسب به‌خصوص برای جوان‌ها (مراکز تفریحی - ورزشی: ورزشگاه و ...، بهداشتی - درمانی: درمانگاه و ...)

·         نبود ثبات اجتماعی

·         اجتماع انواع و اقسام گروه‌های اجتماعی

·         نبود تمایل به مشارکت و تحرک اجتماعی

·         نبود تعلق‌خاطر و وابستگی به محل سکونت

·         نبود عدالت اجتماعی (برحسب طبقه، جنسیت، نژاد، ملیت، مذهب و نسل)

·         جدابودن و دورماندن از بقیه جامعه

·         جدایی‌گزینی طبقاتی در قسمت‌های مختلف شهر

·         وجود فضاهای خالی فراوان بدون کاربرد مشخص

ناامنی محیطی:

·         وجود آلودگی هوا

·         وجود آلودگی آب

·         وجود آلودگی خاک

·         وجود آلودگی صوتی

·         وجود آلودگی بصری

·         وجود سوانح طبیعی (زلزله، سیل و ...)

·         وجود سوانح مصنوع (آتش‌سوزی، جنگ و ...)

·         دفع غیر بهداشتی زباله، فاضلاب و آب‌های سطحی؛

نا امنی قوانین و مقررات:

·         نبود قوانین مشخص و مدون برنامه‌ریزی شهری

·         نبود ضمانت اجرایی  مقررات برنامه‌ریزی شهری

·         نبود الگوی ارزیابی اثرات قوانین برنامه‌ریزی شهری در سیستم‌های شهری

 

ناامنی مدیریتی:

·         فقدان مدیریت جامع شهری

·         تصمیم‌سازی‌های نامناسب شهری

·         پایین‌بودن میزان نهادمندی جامعه مدنی

·         کم‌رنگ‌بودن حضور ابزارهای کنترل اجتماعی

·         عدم نظارت کامل و دائمی نهادهای تأمین‌کنندة امنیت

ناامنی شهری:

شکل 1- تهدیدهای امنیت شهری

 

 

روش تحقیق

پژوهش حاضر، ماهیت توسعه‌ای - کاربردی دارد و روش انجام تحقیق به‌صورت توصیفی – تحلیلی - کتابخانه‌ای - میدانی و مشاهده است؛ به این صورت که بخشی از اطلاعات به‌صورت مشاهده، پرسشنامه و عکاسی به دست آمده و برخی نیز با مراجعه به اسناد فرادست و کتابخانه‌ای تهیه شده‌اند. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار سیستم اطلاعات جغرافیایی و مدل پرومته استفاده شده است؛ درنهایت، با نرم‌افزارهای رویت و اسکچاپ طراحی و پیشنهادهای مدنظر ارائه شده است

قلمرو مکانی تحقیق شهر آبادان است. شهرستان آبادان شامل دو بخش مرکزی مشتمل بر دهستان‌های شلاهی، بهمنشیر شمالی و بهمنشیر جنوبی و بخش اروندکنار شامل دهستان‌های مینوبار، نصار و نوآباد است. همچنین، این شهرستان دارای سه شهر ‌به نام‌های اروندکنار، آبادان ‌و چوئبده است.

 

 

 

شکل 2- چارت مفهومی تحقیق

 

 

شکل 3- تقسیمات سیاسی شهرستان آبادان (مآخذ: طرح جامع شهر آبادان، 1397)

 

 

تحلیل یافته ها

در رابطه با سرقت‌های خیابانی همچون کیف‌قاپی و موبایل‌قاپی، بیشترین آمار در محله‌های امیری، احمدآباد، کوی کارگر و جمشیدآباد و اغلب در ساعات شلوغ بازار و کمترین آمار در منطقه ذولفقاری به چشم می‌خورد. در قسمت خط ساحلی و بازار ماهی‌فروش‌ها نیز بیشترین آمار سرقت از خودرو را به خود اختصاص داده است. با توجه به آمار محرمانه جرائم، در هیچ نقطه‌ای از شهر وضعیت سفید از منظر امنیت شهری به چشم نمی‌خورد. بیشتر سارقان از منطقه کوی ولیعصر (شطیط) هستند و در سطح شهر اعمال به سرقت می‌کنند و به‌صورت موردی این سرقت‌ها شامل تیراندازی نیز می‌شوند.

در رابطه با مبحث تیراندازی‌های شهری بیشترین میزان تیراندازی در منطقه سلیچ و جزیره شادمانی و کمترین میزان در محله امیری، کوی کارگر، بریم و بوارده است که اغلب در ساعات بعد از نیمه‌شب همچون 1 تا 5 بامداد به وقوع می‌پیوندند. درگیری‌ها و نزاع‌های دسته‌جمعی اغلب در نقاط حاشیه شهر هستند و در سطح شهر به چشم نمی‌خورند. در بحث سرقت به عنف منزل بیشترین سرقت‌ها در محله امیرآباد و زمین شهری وکمترین در محله امیری و احمدآباد صورت گرفته که اغلب وقوع این جرائم بین ساعات 20 تا 23 است (سند طرح جامع شهر آبادان، 1397).

برای ارزیابی معیار «امنیت» در فضای شبانه‌های شهری آبادان، چهار نقطه بحرانی برگزیده شده‌اند و پرسشنامه‌ای در هر سایت تدوین و توزیع شده است که به‌عنوان ضمیمه این پژوهش در اختیار خوانندگان قرار خواهد گرفت؛ نقاط مذکور عبارت‌اند از:

1- نقطه A / خط ساحلی بهمنشیر / «حدفاصل ایستگاه 3 تا 7 کوی قدس»؛

2- نقطه B / بلوار آزادی / « حدفاصل هتل کاروانسرا تا پیتزا NC»؛

3- نقطهC  / خط ساحلی اروند / «بعد از بازار ماهی‌فروش‌ها»؛

4- نقطهD  / بلوار سالیا / «حدفاصل میدان دریاقلی تا ابتدای تانک فارم»

 

 

 

شکل 4- محدوده و مناطق شهر آبادان

 

تکنیک پرومته

روش پرومته (PROMETHEE)[vii] جزء روش‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه است و به‌عنوان یک روش کارا و با استفاده از دو واژه ترجیح و بی‌تفاوتی به‌دنبال انتخاب بهترین گزینه است که توسط دو استاد بلژیکی به نام ژان پیر برنز و برتراند مارسکال در دهه 1980 ارائه شد. این روش مبتنی بر تابعی به نام تابع ارجحیت است که تابع مذبور براساس فاصله گزینه‌ها از یکدیگر نسبت به یک معیار اندازه‌گیری می‌شود (مودت، 1400: 38).

مراحل این روش عبارت‌اند از:

1- تشکیل ماتریس تصمیم:

یک ماتریس عددی است که متشکل از شاخص‌ها به‌صورت سطری و گزینه‌ها به‌صورت ستونی است.

    ,

 

تبدیل شاخص‌های منفی به مثبت:

 

 

2- بردار وزن شاخص‌ها:

روش وزن‌دهی به شاخص‌ها مبتنی بر ماتریس تصمیم تنها ازطریق آنتروپی شانون امکان‌پذیر است. در روش آنتروپی شانون اساس اهمیت هر شاخص، میزان پراکندگی داده‌های مربوط به ستون آن شاخص در ماتریس تصمیم است.

در گام دوم ابتدا باید میزان آنتروپی هریک از شاخص‌های  را به دست آورد:

 ,

 

سپس اندازه عدم اطمینان یا درجه انحراف برای شاخص  تعیین می‌شود:

 

 

 

3- انتخاب تابع ارجحیت:

در گام نهایی، گزینه‌ها با مقایسه زوجی گزینه‌ها در هر شاخص رتبه‌بندی می‌شوند. مقایسه بر پایه یک تابع برتری از پیش تعریف شده با دامنه [+1 , 0] اندازه‌گیری می‌شود.

تابع برتری (ترجیح) P، برای مقایسه دو گزینه a و b ازنظر شاخص j به این صورت است:

 

 

که  بیان‌کنندة تفاوت اندازه‌ها در شاخص j است.

به‌منظور تکمیل مطالعات میدانی ابتدا پرسشنامه‌ای طراحی و براساس فرمول کوکران، تعداد 383 پرسشنامه توزیع شد. پرسشنامه‌های مذبور برای مقایسه زوجی مناطق برای هر منطقه به‌صورت جداگانه، تهیه و در سطح شهر آبادان به روش تصادفی توزیع شد؛ درنهایت، داده‌های حاصل از جمع‌آوری پرسشنامه‌های نقاط چهارگانه منتخب پردازش شده‌اند.

در مطالعه حاضر، طی فرایند انجام‌شده و به‌منظور سنجش میزان امنیت در شب شهری نقاط منتخب، ابتدا ماتریس تصمیم‌گیری شامل 120 زیرشاخص و 51 گویه تشکیل شد. در قسمت افقی ماتریس، سؤالات پرسشنامه‌ها و در قسمت عمودی پاسخ پاسخ‌دهنگان به پرسشنامه‌ها وارد شد که همان آلترناتیوهای مدل هستند.

در مرحله بعد، برای تعیین وزن این معیارها از مدل آنتروپی شانون استفاده شد. این اوزان که از  تا  هستند، بر مبنای 100 در نظر گرفته شده‌اند.

 

 

جدول 1- معیارهای در نظر گرفته شده در مطالعه مطرح‌شده در قالب سؤالات پرسشنامه

1- امنیت شخصی در شب‌

2- وجود ایمنی در مسیر (تداخل سواره و پیاده)

3- امکان دیدن و دیده‌شدن (دید از جوانب مختلف به فضا برای امن‌بودن)

4- حذف فضاهای فاقد کارکرد متروکه و بدون فعالیت بر امنیت محدوده

5- وجود کیوسک نگهبانی و نظارت رسمی بر امنیت ساعات شبانه

6- نورپردازی کافی و مناسب (نور طبیعی و مصنوعی مثل چراغ)

7- دسترسی به وسایل حمل‌ونقل عمومی

8- دسترسی محدوده به پارکینگ‌های عمومی

9- طراحی مسیر ویژه دوچرخه بر میزان استفاده از محدوده هنگام عصر و شب

10- امکان خدمات رسانی در شرایط اضطراری (اورژانس و آتش‌نشانی)

11- وجود مسیرهای ارتباطی با سایر معابر محدوده

12- افزایش انتخاب‌های دسترسی به مکان (وجود چند مسیر دسترسی)

13- تسهیلات پیاده‌روی برای عابر پیاده با توجه به نیازهای پیاده

14- آسایش اقلیمی (حفاظت پیاده از شرایط آب و هوایی )

15- ساده و راحت بودن تردد و عبور در اوقات شبانه

16- تجهیزات و مبلمان شهری

17- وجود انواع آلودگی‌ها همانند دیداری مثل تابلوها، شنیداری مثل صدا

18- امکان دسترسی به خدمات عمومی

19- سیستم جمع‌آوری زباله

20- سیستم جمع‌آوری آب‌های سطحی (آب باران و ...)

21- ورودی و خروجی‌های شاخص در سایت

22- نشانه شهری برای شناسایی مسیر

23- تلاش در حفظ و گسترش زیست‌بوم‌های طبیعی

24- محصوریت فضا و امکان استفاده در ساعات شبانه (برای امن‌بودن)

25- کف‌سازی هندسی و متدوام مطلوب برخوردار

26- به‌کارگیری رنگ و مصالح مناسب برای کف‌سازی و نماسازی

27- جداره‌های شفاف در محدوده، حس امنیت و ساعات شبانه

28- طراحی مناسب جداره‌ها (بدنه‌های دوطرفه خیابان)

29- مقیاس انسانی تأثیرگذار فضا در ساعات شبانه

30- سازگاری فرم و عملکرد

31- پیوستگی و تقویت حس حرکت در فضا (تداوم عناصر و هماهنگی و وحدت فضایی در طی مسیر و رفع موانع حرکتی و اختلاف سطوح بی‌مورد)

32- محوطه‌آرایی (حفاظت ویژگی‌های برجسته طبیعت محل، استفاده از پوشش گیاهی، آب، خاک و مصالح مختلف)

33- رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی (حضور متکدیان، دعوا و نزاع خیابانی)

34- نظارت مردمی (حضور مردم در خیابان برای جلوگیری از خلوت‌شدن و احتمال بروز جرم)

35- آیا امکان حضور و استفاده تمام افراد (سالمندان، بزرگسالان، کودکان، زنان، ناتوانان جسمی و ...) از امکانات سایت

36- توجه خاص محدوده به نیازهای افراد (عابر پیاده با نیاز حضور موقت، توجه به حرکت کند پیاده و افراد با توانایی جسمی - حرکتی متفاوت)

37- فضاهایی به‌منظور برقراری گفتگوها و ارتباط اجتماعی

38- فضای مکث برای ارتباط اجتماعی افراد وجود دارد

39- هویت‌داشتن محدوده

40- حس تعلق به این محدوده (نقش ذهنی و معناداربودن مکان)

41- تنوع عملکردی (اختلاط کاربری‌ها، امکان وجود فعالیت‌های مختلف)

42- مدت حضور در فضا به هنگام شب

43- قابلیت استفاده‌های متفاوت از محدوده در زمان‌های مختلف

44- رضایت از سازگاری فعالیت‌های محدوده

45- رونق اقتصادی در محدوده

46- فعالیت‌های 24 ساعته موجود (مثلاً بازبودن رستوران‌ها، کافه‌ها، گالری‌ها و ... در نیمه‌شب)

47- مراکز خرید شبانه (حضور مراکز متععد فروش و خرده‌فروشی‌ها)

48- مطبوع و دلپذیربودن فضا (وجود عناصر با چشم‌انداز مناسب مجسمه و غیره با کارکرد فراغتی جاذب جمعیت نظیر رستوران و ...) در میزان استفاده فضا در شب

49- میزان کاربری‌های تفریحی و فراغتی فعال در هنگام عصر و شب

50- تمرکز فضایی و زمانی کاربریها و فعالیتهای مختلف

51- برگزاری گردهم‌آیی‌ها و فعالیت‌های گروهی شبانه (مثلاً نمایشگاه‌ها، جشنواره‌های مردمی، غرفه‌های فروش و ...) در محدوده

مآخذ: نگارنده

 

 

شکل 5- وزن شاخص‌ها

 

 

شکل 6- رتبه‌بندی نهایی

 

 

با توجه به مدل و تحلیل‌های انجام‌شده از میان معیارهای موجود هیچ‌یک از معیارها در حالت ایدئال قرار نگرفته‌اند؛ زیرا هیچ‌کدام از رتبه‌های نهایی به یک نزدیک نشده‌اند. نزدیک‌ترین آمار به یک را سؤال 5 با رتبه نهایی 69/0 به خود اختصاص داده است که همچنان 31/0 تا عدد یک فاصله دارد. به همین ترتیب، سوال‌های 48، 29 و 4 رتبه‌های 65/0، 63/0 و 6/0 را به‌عنوان رتبه نهایی کسب کرده‌اند و سؤال‌های 15، 24، 9 و 10، بازه بین 6/0 تا 5/0 را به خود اختصاص داده‌اند. بازه‌های بین 5/0 تا 4/0 نیز سؤال‌های 27، 12، 17، 11 و 43 و بازه‌های بین 4/0 تا 3/0 را سؤال‌های 33، 31، 34، 22، 50، 51، 21، 26، 13، 3، 2، 6، 46، 32، 7، 47، 45، 30، 8 و 1 به خود اختصاص داده‌اند. سایر سؤالات نیز رتبه‌ای کمتر از 3/0 کسب کردند.

با توجه به این ارزیابی می‌توان این گونه تحلیل کرد که سؤال پنجم پرسشنامه که در رابطه با کیوسک نگهبانی و نظارت رسمی است، اهمیت بالاتری در نظر افراد دارد و نبود نظارت رسمی را می‌توان از ضعف‌های مناطق قلمداد کرد. به همین ترتیب می‌توان گفت اهمیت مضاف وجود داشتن یا نداشتن مواردی همچون عناصر با کارکرد فراغتی، مقیاس انسانی فضا و فضاهای فاقد کارکرد «متروکه» با توجه به رتبة کسب‌شده مشخص شده است؛ درنهایت، میزان اثربخشی هریک از گزاره‌ها در میزان امنیت مناطق را با توجه به رتبه‌ای که هر سؤال کسب کرده است می‌توان سنجید.

در مرحله بعد به‌منظور ارزیابی زوجی معیارها و انتخاب بحرانی‌ترین ناحیه برای ارائه طراحی، مقیاس واکاوی پرسشنامه‌ها از مجموع 120 زیرشاخص‌های مطالعه‌شده، در هر سایت به‌صورت جداگانه در چهار بخش ارزیابی و تحلیل شد.

در این بخش رتبه نهایی هر منطقه به‌صورت جدا، بررسی و درنهایت به مقایسه گذاشته شد. همچنین، با توجه به رتبه‌ای که سؤالات پرسشنامه در هر منطقه کسب کرده‌اند، میزان اثرگذاری هریک از گزاره‌ها بررسی شد

با توجه به شکل 7 می‌توان دریافت سؤالات 18، 16، 20 و 37 به‌ترتیب کمترین رتبه‌ها را در مجموع 120 شاخص و همچنین سؤالات 5، 48، 29، 4 به‌ترتیب بیشترین رتبه را کسب کرده‌اند.

درنهایت، با سنجش چهار پارامتر اساسی «امنیت شخصی، حضور در فضا، میزان رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی و میزان کاربری‌های تفریحی فراغتی» مدنظر این پروژه که در سؤالات پرسشنامه مطرح شده بودند[viii]، با سؤالات با کمترین رتبه نهایی، منطقه خط ساحلی اروند به‌عنوان نقطه بحرانی برای طراحی بهینه انتخاب شد.

 

ساختار محدوده بحرانی منتخب[ix] در پژوهش

در خط ساحلی اروند از ابتدای خیابان استخر تا مرکز تجاری ماهی‌فروش‌ها (ابتدای بلوار خلیج فارس) از شاخصه‌های مؤثر بر زندگی شبانه و همچنین معیارهای امنیت به شکل همزمان برخوردار است؛ اما از مرکز ماهی‌فروش‌ها، خط ساحلی به‌دلیل کیفیت کالبدی پایین، قطع ارتباط کالبدی و تباین و پیوستگی محیط، دسترسی ضعیف، نورپردازی نامناسب، جداره‌های صلب و خاموش و غیره با کاهش حضورپذیری به‌خصوص در اوقات شب روبه‌رو است.

 

 

 

شکل 7- تعیین شاخص با کمترین و بیشترین رتبه نهایی

 

 

شکل 8- جداافتادگی، قطع تباین و پیوستگی در خط ساحلی اروند

 

 

شکل 9- دیاگرام خط ساحلی اروند

 

 

نتیجه‌گیری

خط ساحلی واقع در وجهه غربی بلوار مذبور دو چهره فعال و غیرفعال دارد که در قسمت فعال به‌دلیل برخورداری نسبی از معیارهای مورد نیاز زندگی شبانه و همچنین امنیت، موجب جذب جمعیت فعال و به نسبت آن افزایش سرزندگی به‌خصوص در ساعات شب می‌شود. همچنین، در راستای هدف تحقیق، دیگر راهبردها و سیاست‌ها در جدول ذیل ارائه می‌شوند.

در این بخش از پژوهش محدودة مطالعه‌شده براساس سیاست‌های اجرایی پیشنهادشده طراحی شده است و در این راستا، برای ایجاد پیوستگی میان طراحی محیط محدوده با سایر بافت موجود در منطقه سعی شده است از الگوی بومی نیز پیروی شود.

 

جدول 2- راهبردها و پیشنهادهای تحقیق

هدف

راهبردها

سیاست‌های اجرایی

نقش فضای شبانه از منظر امنیت

1)  گسترش حیطه نظارت رسمی

§   تعبیه کیوسک نگهبانی و برقراری امنیت به‌واسطه حضور مستمر پلیس

§   تعبیه دوربین‌های مداربسته در گوشه‌ها و کنج‌ها

§   استقرار نگهبان‌های شبانه‌روزی

§   تعریف سمت شغلی همچون شهردار شب، در شهرداری منطقه برای مدیریت و نظارت بر فعالیت‌های شبانه

2)  افزایش نظارت اجتماعی

§   بازکردن عرصه خیابان‌ها به روی فعالیت‌های 24 ساعته همچون رستوران‌ها و کافه‌ها

§   ایجاد امکان استقرار و شکل‌گیری مسکونی در برخی نقاط از مسیر به‌خصوص در طبقات فوقانی بدنه‌ها

§   به‌کارگیری تسهیلات و کاربری‌های جاذب برای گروه‌ها و افراد متفاوت در طول مسیر

3)  نورپردازی کاربردی و جاذب

§   روشنایی تمام قسمت‌های خیابان با نورهای کم مصرف شهری

§   بهره‌گیری از نورپردازی خلاقانه به‌ویژه به هنگام رویدادهای خاص برای خوانایی

§   قراردادن بناهای شاخص در زمین‌های بایر برای استفاده از نورپردازی آن در سطح خیابان

4)  افزایش امنیت محیطی از طریق طراحی کالبدی

§    روشنایی متناسب با حرکت پیاده‌ها

§    در معرض دید قرارگرفتن فضای عمومی توسط طبقات

§    مشخص‌بودن و ایجاد تمایز میان فضای عمومی و خصوصی

§    پرهیز از ایجاد گوشه‌های تاریک و مخفی در مسیر خط ساحلی

5)  توجه ویژه به واحدهای سرگرمی و فراغت

§    در نظر گرفتن، کافه، رستوران، سوپرمارکت‌های شبانه‌روزی، قهوه‌خانه، سفره‌خانه‌های 24 ساعته متناسب با معماری و سیمای زمینه موجود برای توسعه اقتصادی شبانه

§    پرهیز از استقرار فعالیت‌های ایجادکنندة نقاط خاموش و غیرفعال

§    پشتیبانی از افزایش ساعات کاری دست فروشان ازطریق بازبینی امور صنفی

§    افزایش کاربری‌های همخوان و سازگار با هویت سایت

§    تقویت خاطره‌های جمعی

6)  افزایش اعتماد شهروندان به محدوده

§    تقلیل رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی (حضور متکدیان، دعوا و نزاع خیابانی، دزدی و ...) توسط نظارت مستقیم پلیس

§    افزایش دعوت‌کنندگی با کاهش خطرپذیری و ارتکاب جرم در محدوده

§    تقویت منظر ذهنی شهروندان در رابطه با امنیت

7)  گسترش شبکه حمل‌ونقل عمومی در ساعات شبانه

§   افزایش عر ضه خدمات تاکسیرانی بعد از ساعت 12 نیمه‌شب به‌ویژه در ایام تعطیلات و آخر هفته

§   افزایش جانمایی ایستگاه‌های تاکسی و قابلیت سرویس‌دهی آنها به سایر حوزه‌های شهری در ساعات شب

§   تعریف خط ویژه اتوبوس در مسیر و تشویق به استفاده از حمل‌ونقل عمومی در ساعات آخر شب با رایگان‌کردن کرایه و بلیط

8)  افزایش پارکینگ شبانه‌روزی

§   ایجاد پارکینگ در لایه دوم خیابان و نزدیک به نقاط اصلی ورود و خروج اتومبیل‌ها

§   در نظر گرفتن پارکینگ‌های شبانه‌روزی که ازطریق دوربین‌های مدار بسته و مأمورین امنیتی کنترل می‌شوند

9)  تعریف خطوط ویژه دوچرخه و پیاده

§   افزایش ظرفیت پیاده‌روها و ایجاد رواق و جلوخان برای مغازه‌ها و رستوران‌ها برای تشویق به ماندن و حضور

§   جانمایی ایستگاه کرایه دوچرخه در فواصل مشخص در طول مسیر بلوار

§   توجه به عابر پیاده و پیاده مداری مسیر

10)      توجه به کیفیت کالبدی، سیما و منظر

§   ارتقای وضعیت زیرساختی محدوده و رفع کمبودهای آن

§   مردم‌واری و رعایت تناسبات

§   افزایش نفوذپذیری بصری به‌واسطه افزایش جداره‌های شفاف

11)      پیاده مداری

§   آرام سازی حرکت سواره

§   رعایت اصل همه شمولی و امکان حضور و استفاده تمام افراد (سالمندان ، بزرگسالان، کودکان، زنان، ناتوانان جسمی و ...)

§   توجه به نیازهای افراد (عابر پیاده با نیاز حضور موقت، توجه به حرکت کند پیاده و افراد با توانایی جسمی – حرکتی متفاوت) در طراحی محدوده

§   کف‌سازی هندسی و متدوام

§   پیوستگی و تقویت حس حرکت در فضا

12)      تنوع فعالیتی و عملکردی فضا

§   ایجاد فضای تفریح (نشستن، قدم‌زدن و پیک‌نیک‌های کوچک در فضاهای باز محدوده) برای خانواده‌ها

§   پشتیبانی از خدمات اینترنتی در فضای عمومی

13)      کاهش آلودگی‌های دیداری – شنیداری - بویایی

§   تقلیل اغتشاشات بصری موجود

§   ارائه تمهیدات جمع‌آوری آب‌های سطحی

§   ارتقای فرهنگ تفکیک زباله ازطریق اطلاع‌رسانی‌های عمومی

§   بازطراحی عوامل آلودگی بویایی مانند بازار ماهی و ارتقای دلپذیری فضا

 

[i] Kevin Lynch

[ii] Time orientation

[iii] Yangal

[iv] Sense of Time

[v] Nufar

[vi] Van

[vii] Preference Ranking Organization METhod for Enrichment Evaluations

[viii] به‌ترتیب سؤالات 1، 42، 33، 49

[ix] خط ساحلی اروند بعد از بازار ماهی‌فروش‌ها

 

ایزدی، سعید و حقی، محمدرضا ( 1394). «ارتقای احساس امنیت در فضاهای عمومی با بهره‌گیری از طراحی شهری نمونه مطالعه: میدان امام شهر همدان»، نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، دوره 20 ، شماره 2، صص 5-12.
رضایی مقدم، علی (1391). «بررسی جایگاه طراحی در ایجاد حس امنیت در مجتمع‌های مسکونی»، چهارمین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، مشهد، صص 1-19.
سند طرح جامع و تفصیلی یکپارچه و خدمات ستادی منطقه آزاد اروند (1397). ویرایش نهایی، شهرداری آبادان.
سوری، الهام و همکاران (1392). «مفهوم حس زمان و کاربرد آن در طراحی شهری»، نشریه هویت شهر، شماره 13، صص 73-82.
علیمردانی، مسعود و همکاران (1395). «بررسی نقش امنیت بر سرزندگی حیاط شبانه»، فصلنامه هنرهای کاربردی، دوره 5، شماره 8، صص15-26.
قدیمی، سیده درسا و کرامتی، غزاله (1396). زندگى شبانه در کلان‌شهر با تأکید بر تأثیر عوامل فرهنگى بر فضاى شهرى، مطالعات محیطى هفت حصار، سال 6، شماره 20، صص 27-40.
کرمونا، متیو (1394). مکان‌های عمومی فضاهای شهری، ابعاد گوناگون طراحی شهری، ترجمه فریبا قرائی و دیگران، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.
گروه بین‌المللی ره‌شهر (1387). برنامه‌ریزی راهبردی منطقه آزاد اروند، خوزستان.
لینچ، کوین (1395). تئوری شکل شهر، ترجمه سید حسین بحرینی، چاپ هفتم، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
مودت، الیاس (1400). «بررسی و پردازش دیداری تاب‌آوری شهری با تکنیک PROMETHEE-GAIA مورد مطالعه شهر ایلام»، مجله مخاطرات محیطی، دوره 11، صص 129-149.
مودت، الیاس (1401). «طیف‌بندی سنجش فضایی مراکز انتظامی و نقش آنها در پهنه جرن با رویکرد MCDM مطالعه موردی کلانشهر اهواز»، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 13، شماره 49، ص 249-236.
نظم‌فر، حسین و همکاران (1397). «ارزیابی امنیت در فضاهای عمومی شهری نمونه موردی شهر تهران»، نشریه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 22، شماره 2، صص 133-165.
Bromley, R. D., & Nelson, A. L. (2002). Alcohol-related crime and disorder across urban space and time: evidence from a British city. Geoforum33(2), 239-254.
Drewe, P. (2005, February). What about time in urban planning & design in the ICT age. In Proceedings of the CORP conference.
Seijas, J.A. (2018). The Politicization of Nightlife: A Critical Review of Night Mayors as a New Form of Urban Governance After Dark, journal Urban Studies, (55), p15-31.
Nofre, J. (2017). Nightlife and Urban Change in Bairro Alto, Lisbon, Journal City & Community, 16, p12-22
Van, I. (2014). Introduction: Geographies of the urban night, Journal Environment and Planning, 24(4): 918–925.