Document Type : Original Article
Authors
Department of Economics, Faculty of Administrative Sciences & Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
Abstract
Keywords
یکی از بزرگترین چالشهای شهری کمبود خدمات و زیرساختهای اولیه است. ازاینرو به دنبال گسترش شهرنشینی؛ تأمین مسکن، خدمات و زیرساختهای شهری به معضلی بزرگ برای دولتها تبدیلشده است. مانعی که در این زمینه بر سر راه شهرداریهاست، کمبود سطح درآمد نسبت به هزینههای آنهاست (سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، 1390). لذا گسترش شهرنشینی به همراه افزایش تقاضا برای خدمات شهر، بیشازپیش ضرورت توجه همهجانبه به ارتقای مدیریت شهری کارا و بهبود ارائه خدمات به شهروندان را نمایان میسازد. امروزه شهرداریها بهعنوان یکی از دولتهای محلی وظایف گستردهای در جهت اداره امور و خدمات شهری بر عهدهدارند. از سویی یکی از وظایف مهم مدیریت شهری تصمیمگیری است لذا نیل به این هدف درگرو اخذ تصمیمات مناسب و کاهش خطا درروند تصمیمگیری و اجراست. تکنیکهای برنامهریزی با داشتن قابلیت بالا در حل و فرمولبندی مسائل میتوانند مدیران را در تصمیمگیری یاری دهند. ازآنجاییکه عمده هدف مدیریت شهری بهبود و ارتقای خدماترسانی به شهروندان بهمنظور افزایش رضایتمندی آنهاست لذا برنامهریزی در جهت استفاده بهینه از منابع موجود و شناسایی و افزایش منابع مالی مستمر و پایدار ضروری است. به همین منظور، هدف این پژوهش ارائه الگوی مناسب تأمین مالی برای شهرداری ایلام با استفاده از روش MCDM و برنامهریزی خطی است. الگوی بهینهسازی در این پژوهش تحت دو سناریو موردبررسی قرارگرفته است. ابتدا با فرض اینکه شهرداری ایلام ملزم به پوشش هزینهها از محل شش نوع عوارض بوده و قدرت تغییر نرخ عوارض را نداشته باشد و سناریو دوم، با فرض توان شهرداری در سیاستگذاری و تغییر نرخ عوارض، حلشده است.
با توسعه جوامع انسانی و رشد شهرها نیاز به بروز و ظهور مدیریت شهری در زمینههای خدماتی، عمرانی، فرهنگی، شهرسازی و ... بهوضوح احساس میشود؛ بنابراین پیشرفت هر کشوری، درگرو مدیریت بهینه شهرها است. در بیشتر کشورهای جهان، مدیریت شهری بهصورت جامع و در زمینههای مرتبط با مسائل شهری بر عهده شهرداریهاست و شهرداریها بهعنوان دولتهای محلی شناخته میشوند و درواقع مؤثرترین نهاد شهری بوده و وظایف و خدمات گستردهای را نیز عهدهدار هستند. نیازهای رو به رشد سازمانهای شهری و منابع محدود و درآمدهای در دسترس باعث شده است که ایجاد منابع کافی و تأمین هزینههای خدمات شهری یکی از دغدغهها و مسائل مهم شهرداری باشد (اکبری و مؤذنجمشیدی، 1392).
اولین وظیفه شهرداریها، ارائه خدمات عمومی شهری و بالتبع، تأمین منابع مالی لازم جهت عرضه مستمر و پایدار آنها است. مقصود از خدمات عمومی شهری، خدماتی است که مسئولیت ارائه آنها بر عهده بخش عمومی است. علت سپردن مسئولیت این خدمات به بخش عمومی آن است که بخش خصوصی بهتنهایی نمیتواند این خدمات را بهکفایت و به میزان بهینه تولید نماید (سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، 1385).
با توجه به اینکه داراییها و بدهیهای نهاد شهرداری همگانی است، بر پایه نظریههای اقتصادی و مالیه عمومی، منابع لازم برای سرمایهگذاریهای آن باید از راه دریافت مالیات از شهروندان تأمین گردد و در برابر، منافع خصوصی و اجتماعی حاصل از این سرمایهگذاریها، بهگونهای به تأمینکنندگان مالی آن (مالیاتدهندگان) تخصیص یابد که تا اندازه ممکن هر مالیاتدهندهای که منابع بیشتری میپردازد منافع بیشتری نیز دریافت نماید و سرمایهگذاریها و فعالیتهای شهرداری همخوانی بیشتری با سلیقهها و ترجیحات داشته باشد. ازآنجاکه منافع خدمات شهری که شهرداری ارائه میدهد توسط شهروندان همان شهر استفاده میشود، طبق الگوی منافع تأمین مالی دولتهای محلی، لازم است همانها نیز هزینه تولید فراهم نمودن کالاها و خدمات عرضهشده شهرداریها را پرداخت نمایند و از کمکهای دولتی نیز برای ایجاد عدالت در ارائه کالاها و خدمات شهری و رفع عدم تعادلهای منطقهای نسبت به شهرهایی که توانمندیهای اقتصادی - اجتماعی بالایی دارند، استفاده نمایند. (حسنزاده و خسروشاهی، 1387).
امروزه در کلیه کشورها، صاحبنظران مسائل اقتصادی بهترین منبع تأمین هزینههای دولت را مالیات میدانند. مالیات محلی که در کشور ما عوارض شهرداری نامگرفته، مالیاتی است که مقام محلی نرخ یا پایه آن را مشخص میسازد و عواید آن را برای مقاصد خاص خود نگه میدارد (زنگنه شهرکی و حسینی، 1392). قسمت عمدهای از درآمدهای شهرداریها مربوط به عوارض شهری است. عوارض مبلغی است که بهعنوان جبران هزینههایی که یک مؤسسه عمومی (اداری یا شهرداری) متحمل میشود در مقابل انجام کار یا خدمت دریافت میشود (رحیمینژاد، 1378).
همزمان با کاهش کمکهای دولت به شهرداریها و اعمال سیاستهای خودکفایی سازمانهای محلی، شهرداریها جهت تأمین هزینههای شهری به شیوههای مختلفی متوسل شدند. مهمترین و عمومیترین این شیوهها وضع عوارض جدید با گسترش عوارض موجود بوده است. در سالهای اخیر بیشترین منبع درآمدی قابلاتکای شهرداریهای کشور جهت هزینههای شهری عمدتاً بر عوارض ساختمانها، فروش تراکم و تغییر کاربری اراضی بوده است (اکبری، 1383).
لذا پس از خودکفایی مالی شهرداریها از سال 1362 به بعد، امروزه علاوه بر ناکامی منابع درآمدی، آنها با مسألهای به نام پایداری منابع مالی و درآمدی مواجه هستند. بدین معنی که درآمدهای شهرداریها از بخشهایی فراهم میشوند که در درازمدت اثرات سوء زیادی بر بخشهای مختلف زندگی شهری داشته و به عملیات و فعالیتهای جدید اقتصاد شهری وابسته است (زنگنه، 1392).
همچنین درآمد پایدار به آن دسته از درآمدهای شهرداری گفته میشوند که از خصایص:
1- تداومپذیری (دارای ثبات بوده و حداقل در کوتاهمدت دچار نوسانات شدید نشوند)،
2- مطلوب بودن (کسب درآمد از آن محل موجب ارتقاء رویکرد عدالتمحوری شود و به ساختارهای زیستمحیطی، کالبدی، اجتماعی و اقتصادی لطمه وارد نیاورد)،
3- انعطافپذیری (پایه درآمدی در طی زمان بزرگ شود و همراه با گسترش مخارج، درآمد نیز گسترش یابد تا از مضیقه مالی اجتناب شود)، برخوردار باشند و برای وصول آن بتوان برنامهریزیهای اجرایی لازم را تعریف کرد (طرح جامع درآمدهای پایدار شهرداری تهران، 1386).
وابستگی مالی شهرداریها به شرایط رکودی و تورمی بازار و عدم برخورداری از منابع مستمر درآمدی، حداقل برای پاسخگویی به هزینههای دائمی، برنامهریزی مالی و بودجهای میانمدت و بلندمدت شهرداریها را مختل میکند. توجه به شیوههای نهچندان منطقی و غیرکارا و عدم پیروی از ضوابط شهرسازی و فروش غیرمنطقی تراکم، علیرغم بیاعتقادی بدنه کارشناسی به شیوههای ذکرشده و طرح زمزمههایی مبنی بر نقش شهرداریها در رکود و تورم حادثشده بر بخش مسکن شهری (که مولّد قسمت عمدهای از اشتغال و ارزشافزوده کشور است و با ارتباطات پسین و پیشین زیاد با سایر بخشها، در رونق و رکود کشور بسیار مؤثر است)، ایجاب میکند تا اهتمام بیشتری به مطالعه ساختاری درآمد شهرداریها صورت گیرد و با ارزیابی نظام مالی و درآمدی آنها، کمک مؤثری به این نهاد فراگیر و مردمی شود (قادری، 1385).
از سویی رشد جمعیت مهاجر واردشده به شهرها در کنار رشد طبیعی جمعیت، اهمیت شهر و مدیریت شهری را روزبهروز بیشتر میکند. افزایش تقاضا برای خدمات شهری و بروز مشکلات ناشی از افزایش جمعیت نیازمند مدیریت شهری کارآمد جهت گسترش و بهبود خدمات شهری است. همزمان با تحولات سیاسی و تقسیمات اداری در استان ایلام رشد جمعیت شهر ایلام هم دستخوش تحولاتی بوده است. بهطوریکه در طی سالهای 1355 الی 1365 میزان رشد جمعیت این شهر به 6/10 درصد رسیده است. این افزایش علاوه بر رشد طبیعی، نتیجه مهاجرت ناشی از جنگ تحمیلی بوده است، زیرا روستاییان و اهالی شهرهای مرزی که در معرض آسیبهای هجوم دشمن بودند، ناگزیر به شهر ایلام پناه آوردند. بهگونهای که در سال 1365 جمعیت این شهر 89035 تن اعلام گردید، در سال 1375 این رقم به 126346 تن و در سال 1385 به 160355 تن و در آخرین سرشماری در سال 1390 جمعیت شهر ایلام به 172213 تن رسیده است.
شهرداری ایلام نیز مانند سایر شهرداریها در ایران جهت تأمین مالی پروژهها و ارائه خدمات شهری و انجام سایر وظایف خود اقدام به اخذ عوارض میکند. در جدول (1) به بررسی روند درآمدهای شهرداری ایلام طی دوره 1389 تا 1393 پرداختهشده است. همانگونه که مشخص است درآمدهای شهرداری ایلام وابسته به درآمدهای ساختمانی است؛ بهطوریکه همواره بخش زیادی از درآمدها مربوط به فعالیتهای تولید ساختمان بوده است.
جدول (1). بررسی روند درآمدهای شهرداری ایلام طی دوره 89 تا 93 (ارقام به درصد)
|
ردیف |
شرح |
سهم وصولی در سال 89 |
سهم وصولی در سال 90 |
سهم وصولی در سال 91 |
سهم وصولی در سال 92 |
سهم وصولی در سال 93 |
|
عوارض اخذشده از ساختوساز |
39.27 |
44.02 |
52.68 |
41.56 |
45.6 |
|
|
1 |
عوارض بر مازاد تراکم |
2.17 |
0.54 |
2.35 |
2.58 |
3.7 |
|
2 |
عوارض بر پروانههای ساختمانی |
21 |
21.78 |
24 |
17.64 |
19.8 |
|
3 |
جریمه کمیسیون ماده 100 |
15.7 |
21.56 |
24.44 |
18.36 |
20.7 |
|
4 |
عوارض بر تفکیک اراضی و ساختمانی |
0.2 |
0.07 |
1.36 |
2.82 |
1.1 |
|
5 |
عوارض حذف پارکینگ |
0.2 |
0.07 |
0.5 |
0.16 |
0.28 |
|
6 |
عوارض بر بالکن و پیشآمدگی |
0 |
0 |
0.03 |
0 |
0.02 |
|
عوارض مستمر |
51.08 |
49.58 |
41.93 |
43.85 |
49.79 |
|
|
7 |
عوارض نوسازی |
3.37 |
2.45 |
2.6 |
2.78 |
2.5 |
|
8 |
عوارض وصولی متمرکز |
23 |
2.7 |
5 |
7 |
11.9 |
|
9 |
درآمد ناشی از بهاء خدمات شهری |
18.8 |
10.17 |
6.33 |
5.13 |
4.5 |
|
10 |
کمک از محل 12 در 1000حقوق گمرکی |
0 |
13.59 |
5.74 |
1.38 |
6 |
|
11 |
عوارض سالیانه خودروهای سواری |
0.87 |
0.95 |
0.83 |
0.68 |
0.26 |
|
12 |
عوارض بلیط مسافرت و باربری |
1.35 |
1.23 |
1.14 |
1.16 |
0.98 |
|
13 |
عوارض اسناد رسمی |
0.62 |
0.58 |
0.37 |
0.05 |
0.24 |
|
14 |
عوارض بر پروانه کسب و پیشه و حق صدور پروانه |
0.65 |
0.59 |
0.40 |
0.37 |
0.37 |
|
15 |
عوارض بلیط هواپیما |
0.22 |
0.13 |
1.04 |
0.96 |
0.6 |
|
16 |
عوارض بر معاملات غیرمنقول |
0.90 |
0.35 |
1.35 |
0.97 |
0.78 |
|
17 |
عوارض بر فروش کالا و خدمات |
1.3 |
16.84 |
17.13 |
23.37 |
16.4 |
|
18 |
عوارض آلایندگی |
0 |
0 |
0 |
0 |
5.26 |
|
سایر منابع |
9.65 |
6.4 |
5.39 |
14.59 |
4.61 |
|
|
19 |
فروش اموال شهرداری |
3.45 |
1.96 |
0.72 |
0.07 |
0.04 |
|
20 |
کمکهای بلاعوض عمرانی و جاری دولت |
2.88 |
1.8 |
1.21 |
12.05 |
1 |
|
21 |
خودیاری شهروندان و هدایای دریافتی |
0 |
0 |
0.03 |
0 |
0 |
|
22 |
درآمد حاصل از وجوه و اموال شهرداری |
0.7 |
0.59 |
0.38 |
0.32 |
0.28 |
|
23 |
سایر موارد |
2.62 |
2.05 |
3.05 |
2.15 |
3.29 |
|
جمع کل سال |
100 |
100 |
100 |
100 |
100 |
|
مأخذ: معاونت مالی و اداری شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش
اکبری و مؤذنجمشیدی (1392) در مقالهای تحت عنوان «مالیات بر ارزشافزوده منبع درآمدی پایدار برای مدیریت شهرها» به بررسی وضعیت منابع درآمدی شهرداریها و جایگاه سهم منبع درآمدی مالیات بر ارزشافزوده در منابع درآمدی شهرداریها پرداختهاند. نتایج مطالعه آنها نشان میدهد که مالیات بر ارزشافزوده طی مدت اجرا توانسته است سهم قابلتوجهی از منابع درآمدی شهرداریها را تشکیل دهد و ازجمله درآمدهایی باشد که ضمن پایداری از استمرار مناسب برخوردار است.
اکبری، صامتی، صمدی و نصر اصفهانی (1389)در طی پژوهشی با عنوان الگوسازی مناسب برای تأمین مالی بخش عمومی شهری در ایران دریافتند که با توجه به ترکیب منابع شهرداریها وابستگی قابلتوجهی به درآمدهای حاصل از صدور مجوز ساختمان و تراکم وجود دارد که پیامدهای نامناسبی برای اقتصاد شهری در پی داشته است.
زنور (1388) در مطالعه خود، طراحی نظام درآمدی شهرداریها در ایران بدون توجه به مبانی نظری مالیه محلی و نیز تداوم این بیتوجهی در مطالعات انجامشده بهمنظور اصلاح این نظام را باعث بروز پیامدهای منفیای مانند کاهش کارایی تخصیصی در اقتصاد شهری، ناسازگاری مالیاتها و بهای خدمات شهری با اصل انصاف، بیثباتی درآمدهای شهرداری و عدم حسابدهی شهرداری دانسته است. در این بررسی به ارزیابی انواع مالیاتهای محلی پرداختهشده است که بر اساس آن از بین اصول هشتگانه (عدالت، کارایی، قابلیت مشاهده، استقلال محلی، صرفهجویی، کفایت، ثبات و عدم جابجایی)در نظر گرفتهشده در مطالعه، مالیاتهای محلی بر درآمد، سود و ثروت، معیار عدالت را تأمین میکنند و مالیات محلی بر املاک تنها در تأمین اصل عدالت با مشکل مواجه است.
اکبری، نصر اصفهانی و بیدرام (1383) در مطالعه خود به بررسی عوامل لازم برای یک ساختار مطلوب درآمدی شهرداری پرداختهاند. نتایج حاصل نشان میدهد شش ویژگی: توزیع بار عادلانه، حداقل مزاحمت برای دیگر اهداف، اقتصادی بودن، شفافیت، داشتن حداقل هزینههای وصول و نیز سیاست مالی برای رسیدن به رشد اقتصادی برای یک ساختار مطلوب درآمدی شهرداری لازم است.
بیبر، گور، ریچ و ژانگ[1] (2013) در بررسی خود به ارزیابی وضعیت تأمین مالی در شهرداریهای ایالاتمتحده پرداختهاند. آنها معتقدند که اولاً شاخصهایی برای اندازهگیری کیفیت ابزار تأمینمالی توسط شهرداریها ارائه نشده است و ابزارهای تأمین مالی شهرداریها باید مورد ارزیابی مجدّد و کیفیت این ابزارها موردبررسی قرار گیرد. ثانیاً تأمین سرمایهای که از طریق بدهیها انجام میگیرد باید مورد بازبینی قرار گیرد که معمولاً مقدار آن بیشتر از مقداری است که شهرداریها اعلام میکنند. درحالیکه تجزیهوتحلیلها نشان میدهد که افزایش بازگویی مالی شهرداریها استفاده از ابزارهای بدهی در تأمین مالی را کاهش میدهد. در نهایت پیامدهای بازبینی عملکرد شهرداریها باید توسط مالیاتدهندگان و رأیدهندگان مورد بررسی قرار گیرد.
سولیوان[2] (2003) معتقد است ترکیب بهینه منابع مالی شهرداریها مجموعهای از فروش کالا و خدمات شهری، انواع مالیات و عوارض و
کمکهای مالی دولت مرکزی را شامل میشود. وی با مقایسه بین شهرداری تهران و شهرداریهای آمریکا نشان داد که بیشترین منبع درآمدی شهرداری تهران ناشی از بخش زمین و ساختمان یعنی فروش تراکم است و کمکهای دولتی درصد خیلی کمی را تشکیل میدهد. درحالیکه درصد قابلملاحظهای از درآمدهای شهرداریهای آمریکا از محل کمکهای دولتی تأمین میشود.
پچمن[3] (1987) در ارزیابی مالیاتها بهعنوان یک منبع درآمدی عمده؛ سه هدف عمده انتقال منابع از بخش خصوصی به بخش عمومی، توزیع منصفانه هزینهها بین سطوح مختلف و افزایش رشد اقتصادی برای مالیاتها را ارائه داده است.
این پژوهش با توجه به نحوه گردآوری اطلاعات و دادهها، توصیفی- اسنادی است و ازاینجهت که منجر به ارائه الگوی مناسب تأمین مالی مورداستفاده شهرداری و شورای اسلامی شهر ایلام میشود، با توجه به نوع هدف کاربردی است؛ همچنین جهت جمعآوری اطلاعات موردنیاز برای تدوین پیشینه تحقیق و مبانی نظری و تعاریف و مفاهیم آن از روش کتابخانهای و مطالعات میدانی استفادهشده است. بهمنظور بررسی و شناخت درآمدها نیز از روش اسنادی و میدانی استفادهشده و صورتهای مالی شهرداری ایلام برای دوره موردنظر گردآوریشده است. ابزار مطالعاتی پژوهش در ابتدا کتب و مجلات معتبر مرتبط، پایاننامهها و سالنامههای آماری شهرداری ایلام و ... بوده و سپس محاسبات آماری و تجزیهوتحلیل دادهها با استفاده از روشهای کامپیوتری و دستی انجامشده است. سایر روشهای جمعآوری اطلاعات در این پژوهش مراجعه به شهرداری ایلام و گردآوری سالنامههای آماری شهرداری و بررسی عملکرد، آمار و سوابق شهرداری و همچنین تکمیل پرسشنامه توسط خبرگان است.
در این پژوهش، از الگوی برنامهریزی خطی (LP) جهت ارائه الگوی تأمینمالی و ارائه مقادیر بهینه عوارض برای شهرداری ایلام استفادهشده است. پس از تصریح الگو و به دست آوردن اوزان با استفاده از روش AHP و با استفاده از نرمافزار
Expert Choice، الگوی برنامهریزی خطی با استفاده از نرمافزار WIN QSB حلشده و مقادیر بهینه هر یک از متغیرها بهدستآمدهاند. متغیرهای موردبررسی مسئله تصمیمگیری در این پژوهش به شرح زیر تعریفشدهاند:
X1: عوارض بر آلایندگی: این عوارض به استناد قانون مالیات بر ارزشافزوده است. بر اساس بند «د» ماده 38 عوارض کالاها و خدمات، واحدهای تولیدی آلاینده محیطزیست که استانداردها و ضوابط حفاظت از محیطزیست را رعایت نمیکنند، مشمول پرداخت 1 درصد از قیمت فروش بهعنوان عوارض آلایندگی هستند.
X2: عوارض بر ارزشافزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزشافزوده: بر اساس این قانون نرخ مالیات 5/1 درصدی و نرخ عوارض 5/1 درصد بر پایه ارزشافزوده تعیینشده که بهحساب خزانه دولت و شهرداریها واریزشده و سهم شهرداریها در وصولی از کالا و خدمات و معاملات تجاری مانند سهم وزارت دارایی است.[4]
X3: عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر: این نوع عوارض هرساله بر اساس نوع و درجه شغل افراد وصول میگردد. بر اساس این قانون افراد با شغلها و تحت نظامها و صنفهای متفاوت مشمول پرداخت ثابت سالانه میباشند.
X4: عوارض خودرو: بر اساس قانون مالیات بر ارزشافزوده بند «ب» ماده 43 قانون مالیات بر عوارض خدمات خاص، کلیه خودروها سالانه معادل 5/1 در هزار ارزش خودرو، عوارض به شهرداری محل پرداخت میکنند.
X5: عوارض بر داراییهای غیرمنقول (املاک): به کلیه اراضی و ساختمانها و مستحدثات واقع در محدوده قانونی شهر عوارض خاص سالیانه بهصورت درصدی از بهای آنها تعلق میگیرد.
X6: عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساختوساز: بر اساس این قانون شروع هرگونه عملیات ساختوساز (شامل: عوارض تفکیک و تغییر کاربری، عوارض صدور پروانه ساختمان، عوارض فروش تراکم، عوارض بالکن و پیشآمدگی، عوارض پارکینگ و جرائم ساختمانی) نیازمند اخذ مجوز از شهرداری محل است.
در معرفی عوارض فوق ها پایههای درآمدی شهرداری بهعنوان گزینههای پیش روی تصمیمگیرنده هستند.
برای محاسبه مقدار درآمد دریافتی از محل هر منبع، پایه تعریفشده در ضریب (مستخرج از روش تحلیل سلسله مراتبی) که نشانگر متوسط عوارض یک واحد است، ضرب میشود. در این پژوهش فرض بر این است که شهرداری ایلام بخواهد مخارج جاری خود را از محل شش نوع عوارض مذکور پوشش دهد.
در این پژوهش مسئله اصلی برنامهریز، ارائه الگوی تأمین مالی مناسب برای شهرداری است که باید با توجه به قیود حداقل مخارج، هزینه وصول، منابع موجود و ظرفیت پایههای اخذ عوارض بتوان میزان کل منابع را حداکثر کرد.
برنامه اسکان بشر سازمان ملل (2009) اصول اساسی در برخورداری از یک نظام مالیاتی مطلوب را داشتن معیارهای کارایی اقتصادی، عدالت، پاسخگویی، کفایت، پایداری، استقلال محلی، حداقل هزینه و سهولت در وصول آن برمیشمرد. همچنین هادی زنور (1388) معیارهای عدالت، کارایی، قابلیت مشاهده، استقلال محلی، صرفهجویی، کفایت درآمد، ثبات درآمد و عدم جابجایی را اصول لازمه برای یک مالیات محلی مناسب میداند. از طرفی اکبری و همکاران (1389) الگوی مناسب تأمین مالی با برخورداری از شش اصل عدالت، شفافیت، کارایی، پایداری، کفایت و عملیاتی بودن را شرط یک نظام مالیاتی مطلوب دانسته و برای کلانشهرها در ایران موردمطالعه قراردادند.
لذا با توجه به مطالب گفتهشده در جهت رسیدن به الگوی تأمین مالی برای شهرداری ایلام، الگویی با برخورداری از معیارهایی همچون عدالت[5]، شفافیت[6]، کارایی[7]، پایداری[8]، کفایت[9] و عملیاتیبودن[10] مناسب تعریفشده (اکبری و همکاران، 1389) و تصمیمگیر باید بر اساس این معیارها و با توجه به گزینههای پیش رو اقدام به حل مسئله نماید. با توجه به استنتاج 6 معیار مشابه با مطالعه اکبری و همکاران (1389) در ادامه سعی شده است به مقایسه نتایج پژوهش حاضر و پژوهش انجامشده آنها برای کلانشهرهای ایران پرداخته شود. شایان ذکر است که هرکدام از این مطالعات تعاریف نسبتاً متفاوتی از شاخصها ارائه دادهاند.
در این پژوهش جهت فرمولبندی الگوی برنامهریزی خطی از روش تصمیمگیری چند شاخصه استفاده میشود. در این صورت تصمیمگیرنده میتواند با توجه به هدف مسئله از بین گزینههای پیشرو بهترین گزینه را انتخاب نماید.
در استفاده از این الگوها باید سه مورد زیر را بهدقت مدنظر قرارداد:
1- هدف: که در این پژوهش هدف دستیابی به یک الگوی مناسب تأمین مالی برای شهرداری ایلام است.
2- شاخص: در اینجا معیارهای مناسب بودن یک الگوی تأمین مالی بهعنوان شاخص موردبررسی قرار میگیرند.
3- گزینهها: پایههای اخذ عوارض نیز بهعنوان گزینههای پیش روی تصمیم گیر مورد ارزیابی قرار میگیرند.
تابع هدف این مسئله برنامهریزی از نوع بیشینهسازی[11] است و تصمیمگیرنده قصد انتخاب مقادیر بهینه برای هر یک از متغیرهای تصمیم مسئله را دارد. بیشینهسازی به این معنی است که دستیابی به مقادیر بهینه برای گزینههای تصمیمگیری بهگونهای باشد که درجه اولویت و اهمیت انتخابها بیشترین مقدار ممکن را حاصل نماید. در ادامه از تلفیق دو روش برنامهریزی خطی و تصمیمگیری چند معیاره برای حل مسئله تحقیق استفادهشده است.
برای حل این الگو ابتدا ضرایب اهمیت تابع هدف ( )ها با استفاده از روش AHP برآورد شده و سپس محدودیتها و مقادیر آن ارائه و محاسبهشده است؛ در مرحله بعد با توجه به ضرایب برآوردی از پایههای اخذ عوارض، سایر محدودیتها و قیود موجود در الگو ارائه و درنهایت مسئله برنامهریزی حل و الگوی مناسب تأمین مالی شهرداری ارائهشده است. حال با توجه به مطالب گفتهشده صورت ریاضی مسئله بهصورت زیر ارائهشده است.
MAX (1)
S.t
در این تابع ها نشانگر منابع تأمین مالی و پایههای اخذ عوارض شهرداری؛ ها نشاندهنده ضرایب اهمیت؛ ها ضرایب فنی قیدها هستند.
ها نشانگر حداقل یا حداکثر قیدها است که از محاسبات پژوهشگران استخراج شدهاست.
به منظور استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی ابتدا باید مسئله تصمیمگیری مورد نظر در قالب یک نمودار درختی ترسیم شود که این نمودار برای مطالعه حاضر به صورت نمودار (1) است :
مأخذ: اکبری و همکاران(1389)
نمودار(1). الگوی درختی مسئله
بهمنظور تعیین ضرایب اهمیت شاخصها و گزینهها، پرسشنامه متناسب با عنوان مسئله طرح و بین کارشناسان و مدیران امور مالی و درآمدی شهرداری
ایلام توزیع و جمعآوری و با توجه به تکنیکهای موجود درروشAHP ضرایب اهمیت استخراجشده است.
بر اساس مطالب گفتهشده در ادامه، نتایج حاصل از تحلیل سلسله مراتبی برای پژوهش حاضر در جدولهای 2 و 3 که مرتبط با اولویتبندی شاخصها و گزینهها هستند، آورده شدهاند.
جدول (2). رتبهبندی شاخصهای پژوهش
|
رتبه |
وزن |
شرح |
شاخص |
|
1 |
399/0 |
عادلانه بودن |
C1 |
|
2 |
221/0 |
شفافیت داشتن |
C2 |
|
3 |
158/0 |
کارایی داشتن |
C3 |
|
4 |
117/0 |
پایداری |
C4 |
|
5 |
061/0 |
کفایت |
C5 |
|
6 |
044/0 |
عملیاتی بودن |
C6 |
مأخذ: محاسبات پژوهش
نتایج بیانگر این است که بالاترین درجه اهمیت متعلق به شاخص عادلانه بودن و پسازآن شفافیت است و شاخص عملیاتی بودن از کمترین درجه اهمیت برخوردار میباشد. رتبهبندی این شاخصها برای موردمطالعه اکبری و همکاران (1389) برای کلانشهرهای ایران وزنهای متفاوتی را نتیجه داده و اما ازنظر رتبهبندی نشاندهنده بالاترین درجه اهمیت برای شاخص عدالت و پسازآن شاخص کارایی داشتن و در درجه آخر شاخص کفایت است.
حال گزینههای پژوهش با توجه به شاخصها رتبهبندی شدهاند که نتایج به شرح جدول (3) است.
جدول (3). رتبهبندی گزینهها با توجه به شاخصها
|
گزینه |
شرح |
وزن |
رتبه |
|
A1 |
عوارض بر آلایندگی |
382/0 |
1 |
|
A2 |
عوارض بر ارزشافزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزشافزوده |
246/0 |
2 |
|
A3 |
عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر |
161/0 |
3 |
|
A4 |
عوارض خودرو |
098/0 |
4 |
|
A5 |
عوارض بر داراییهای غیرمنقول (املاک) |
070/0 |
5 |
|
A6 |
عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساختوساز |
042/0 |
6 |
مأخذ: محاسبات پژوهش
نتایج بهدستآمده از رتبهبندی گزینهها بهمنظور دادن الگوی مناسب درآمدی برای شهرداری ایلام حاکی از آن است که عوارض بر آلایندگی و پسازآن عوارض بر ارزشافزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزشافزوده بالاترین درجه اهمیت را به خود اختصاص دادهاند. همچنین دریافت عوارض تراکم درآمد حاصل از صدور مجوز ساختوساز دارای کمترین درجه اهمیت بودهاند. این در حالی است که در مورد کلانشهرها نتایج رتبهبندی گزینهها کاملاً مشابه با پژوهش حاضر اما با وزنهای متفاوت بهدستآمده است[12].
حال با توجه به ضرایب اهمیت که در جدول بالا ارائه شد تابع تصمیم بهصورت فرمول (2) ارائه میشود:
(2)
در این قسمت به معرفی قیدها و محدودیتهای پیش روی الگو پرداختهشده است:
در این بخش با استفاده از دادههای مخارج (هزینههای جاری شامل مجموع هزینههای خدمات اداری و شهری) هزینههای نگهداری وضع موجود شهر، استخراج و بر اساس روند گذشته پیشبینی از حداقل مخارج موردنیاز برای سال بعد (سال 94) اعمال میشود.
جدول (4). برآورد تجربی حداقل مخارج شهرداری ایلام برای برنامهریزی سال 94
|
سال |
جمعیت |
مخارج جاری |
|||
|
نفر (هزار نفر) |
رشد (درصد) |
وصولی (ریال) |
سرانه ریال |
رشد سرانه |
|
|
1389 |
169772 |
- |
32193533629 |
189628 |
- |
|
1390 |
172213 |
437/0 |
45490675497 |
264153 |
39/0 |
|
1391 |
174687 |
437/0 |
84247230874 |
482275 |
82/0 |
|
1392 |
177197 |
437/0 |
130801175326 |
738168 |
53/0 |
|
1393 |
179744 |
437/0 |
188097755629 |
1046475 |
42/0 |
|
میانگین |
- |
437/0 |
96166074191 |
544140 |
54/0 |
|
سال 94 |
182327 |
- |
293832905717 |
1611571 |
- |
مأخذ: گزارشهای تفریغ بودجه شهرداری و نتایج پژوهش
متوسط رشد سالانه مخارج در دوره برابر با 54 درصد است. در این صورت حداقل مخارج موردنیاز برای سال 94 باید 54 درصد بیشتر از سال ماقبل خود باشد. عدد بهدستآمده از این رابطه در پیشبینی جمعیت سال 94 ضرب و عدد محاسبهشده بهعنوان حداقل مخارج موردنیاز جاری بهدستآمده است.
3-3-1- برآورد ضرایب فنی رابطه قید
در این بخش به هرکدام از متغیرها با توجه به میزان وصولی و واحدهای پرداختکننده یک ضریب فنی اختصاص مییابد.
(3)
i=1,2,…,6
در رابطه (3) نشانگر حداقل مخارج موردنیاز برای اداره امور شهر و حفظ شرایط موجود توسط شهرداری است؛ نشانگر پایههای اخذ عوارض؛ نشانگر ضرایب فنی اولین قید اعمالشده است که در ادامه برای هرکدام از عوارض محاسبهشده است.
از آنجایی که عوارض آلایندگی از سال 93 به کدهای فعال درآمدی شهرداری ایلام اضافه شده است و برای معدلگیری در دادهها و برآورد پتانسیل عوارض، محدودیت وجود دارد از آمار یک سال استفاده و درآمد مأخوذ از این پایه بر جمعیت این سال تقسیم و ضریب فنی استخراج میگردد.
جدول(5). برآورد ضریب عوارض آلایندگی
|
شرح |
سال |
جمعیت (نفر) |
مقدار وصولی(ریال) |
|
عوارض آلایندگی |
1393 |
179744 |
21913830825 |
|
ضریب فنی |
121917 |
||
مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش
عوارض بر ارزشافزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزشافزوده از کدهای درآمدی شهرداری ایلام است که برای محاسبه ضریب فنی آن در اینجا با استفاده از پتانسیل عوارض از این محل و جمعیت پیشبینیشده برای سالهای متفاوت با استفاده از یک میانگین ساده برآورد خواهد شد.
جدول (6). برآورد ضریب عوارض ارزشافزوده
|
سال |
جمعیت |
مقدار وصولی(ریال) |
سرانه |
|
1389 |
169772 |
9476667125 |
55820 |
|
1390 |
172213 |
2750541969 |
15971 |
|
1391 |
174687 |
8873415397 |
50796 |
|
1392 |
177197 |
21514458220 |
121415 |
|
1393 |
179744 |
917873085000 |
274811 |
|
میانگین ساده |
103762 |
||
مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش
ضریب فنی عوارض کسب و پیشه فعالان اقتصادی در شهر با استفاده از تقسیم میزان وصولی سالانه عوارض بر تعداد واحدهای پرداختکننده این عوارض در شهر ایلام و متوسط ضرایب بهدستآمده حاصل میگردد.
جدول(7). برآورد ضریب عوارض کسب و پیشه
|
سال |
مقدار وصولی(ریال) |
تعداد واحدهای پرداختکننده عوارض کسبی |
ضریب |
|
1389 |
876990751 |
6000 |
146165 |
|
1390 |
980351054 |
6500 |
150823 |
|
1391 |
967892246 |
6500 |
148906 |
|
1392 |
1109246172 |
7000 |
158463 |
|
1393 |
1557593555 |
7100 |
219379 |
|
ضریب فنی |
164747 |
||
مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش
اگر عوارض بهدستآمده از خودرو در هرسال را بر تعداد واحدهای پرداختکننده آن سال تقسیم کنیم ضرایبی به دست میآید که میانگین ساده آنها ضریب فنی عوارض خودرو است.
جدول (8). برآورد ضریب عوارض خودرو
|
سال |
مقدار وصولی(ریال) |
تعداد واحد پرداختکننده |
ضریب |
|
1389 |
1175149953 |
8500 |
138253 |
|
1390 |
158024541 |
7500 |
21070 |
|
1391 |
1954369452 |
7000 |
279195 |
|
1392 |
2043887097 |
5500 |
371615 |
|
1393 |
1088501999 |
5000 |
217700 |
|
ضریب فنی |
205566 |
||
مأخذ:تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش
عوارض نوسازی
ضریب این نوع عوارض با تقسیم وصولی سالیانه بر تعداد املاک بهدستآمده و میانگین ساده این ضرایب بهعنوان ضریب فنی عوارض نوسازی استخراج میگردد. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و
مسکن سال 1390 املاک عرصه (زمین) و اعیان (بنا) در شهر ایلام تعداد 25418 است. با توجه به اینکه تعداد املاک عرصه و اعیان بین دو مقطع سرشماری در دسترس نبوده است از نرخ رشد املاک شهری در سطح استان ایلام بین دو مقطع سرشماری سال 85 و 90 استفاده و با روش درونیابی و برونیابی تعداد املاک شهر ایلام برآورد شده است. تجربه نشان میدهد که کمتر از 50 درصد عوارض نوسازی به شهرداریها وصول میگردد و در این بخش با فرض پرداخت عوارض توسط نیمی از صاحبان املاک عرصه و اعیان ضریب فنی مربوطه محاسبهشده است.
طبق قانون نوسازی و عمران شهری بر اساس بخشنامه وزارت کشور، از سال 1364 به کلیه اراضی و ساختمانها و مستحدثات واقع در محدوده قانونی شهر عوارض خاص سالیانه بهصورت درصدی از بهای آنها (که هرسال توسط وزارت کشور اعلام میشود) تعلق میگیرد. عوارض نوسازی و عمران شهری نه بابت نوسازی املاک بلکه از تمامی املاک و مستغلات سطح شهر برای نوسازی و اصلاح امور عمومی که تمامی مردم در آن دخیل هستند و از آن منتفع میشوند، اخذ میگردد.
جدول(9). برآورد ضریب عوارض نوسازی
|
سال |
مقدار وصولی(ریال) |
تعداد املاک عرصه و اعیان |
تعداد واحد پرداختکننده |
ضریب |
|
|
1389 |
4551007007 |
24832 |
12416 |
366543 |
|
|
1390 |
4079088191 |
25418 |
12709 |
320960 |
|
|
1391 |
6153618740 |
26017 |
13008 |
473064 |
|
|
1392 |
8383217445 |
26631 |
13315 |
629600 |
|
|
1393 |
10470034710 |
27260 |
13630 |
768161 |
|
|
ضریب فنی |
511666 |
|
|||
|
مأخذ: تراز معین جز شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش |
|||||
مجموع عوارض مربوط به صدور مجوز ساختوساز (شامل: عوارض تفکیک و تغییر کاربری، عوارض صدور پروانه ساختمان، عوارض فروش تراکم، عوارض بالکن و پیشآمدگی، عوارض پارکینگ و جرائم ساختمانی) در مهرومومهای موردبررسی بر تعداد پروانههای ساختمانی صادرشده در همان سال تقسیم و متوسط بهدستآمده مبنای محاسبه ضریب فنی قرار میگیرد.
جدول (10). برآورد ضریب عوارض تراکم و صدور مجوز ساختوساز
|
سال |
مقدار وصولی(ریال) |
تعداد پروانههای صادرشده |
ضریب |
|
1389 |
32694593038 |
482 |
67831105 |
|
1390 |
37909172812 |
626 |
60557784 |
|
1391 |
67983769944 |
390 |
174317358 |
|
1392 |
72028346900 |
294 |
244924377 |
|
1393 |
110466627374 |
503 |
219615561 |
|
ضریب فنی |
153449237 |
||
مأخذ: سالنامه آماری مرکز آمار، ترازنامه شهرداری و محاسبات پژوهش
3-3-2- محدودیت بودجه وصول
هزینه وصول یک کد درآمدی نباید بیشتر از 5 درصد کل وصولی از آن محل باشد (اکبری و همکاران، 1389) و بهصورت رابطه (5-5) نشان داده میشود:
(4)
با توجه به محدودیت مخارج وصول این قید بهصورت زیر بازنویسی شده است:
(5)
در رابطه بالا نشانگر ضرایب فنی هزینه وصول پایههای اخذ عوارض است. ازآنجاییکه در شهرداری ایلام ثبت هزینهها بهصورت عملیاتی و به تفکیک فعالیتها انجام نمیگیرد؛ هزینه وصول هر یک از پایههای درآمدی بر اساس دادههای خام صورتهای مالی شهرداری، نسبتی از وصولی عوارض و با استفاده از تجربه سایر شهرداریها برآورد شده و نتیجه آن بهصورت رابطه (5) نمایش دادهشده است.
(6)
1217
3-3-3- ارائه فرم نهایی قیدها
نتایج کلی برآوردها در جدول(11) قابلمشاهده است:
جدول (11). ضرایب فنی رابطه حداقل مخارج
|
پایه |
شرح متغیر |
میانگین ریال بر واحد |
هزینه وصول (ریال) |
|
X1 |
آلایندگی |
121917 |
1217 |
|
X2 |
ارزشافزوده |
103762 |
3113 |
|
X3 |
کسب و پیشه |
164747 |
41187 |
|
X4 |
خودرو |
205566 |
10277 |
|
X5 |
نوسازی |
511666 |
51166 |
|
X6 |
صدور پروانه ساخت |
153449237 |
7672461 |
مأخذ: محاسبات پژوهش
بر اساس قید حداقل مخارج برای حل الگو برنامهریزی برای دوره یکساله رابطه (7) ارائه میگردد.
(7)
محدودیت مقداری
الف) محدودیت مقداری بر عوارض آلایندگی
این عوارض به استناد قانون مالیات بر ارزشافزوده باید از واحدهای آلاینده، وصول و بهحساب شهرداری واریز گردد. محدودیت مقداری برای دوره برنامهریزی یکساله و پیشبینی جمعیت برای این دوره (سال 94) محاسبهشده است.
8)X1 ≤ 18232
ب) محدودیت مقداری عوارض ارزشافزوده
در اعمال قید مقادیر برای ارزشافزوده نیز از جمعیت پیشبینیشده برای برنامهریزی یکساله استفادهشده است.
X2 ≤ 182327 (9)
پ) محدودیت عوارض کسب و پیشه
بر اساس نرخ رشد تعداد واحدهای کسبی در طی دوره پنجساله و با احتساب نرخ رشد ثابت، در سال 94 حدود 7400 واحد کسبی در شهر ایلام مشغول فعالیتاند.
(10) X3 ≤ 7400
ج) محدودیت عوارض خودرو
برای اعمال این قید از تعداد خودروهای شهر ایلام استفادهشده است. تعداد خودروهای شهر ایلام در حال حاضر در حدود 70000 خودرو برآورد شده است که باید سالانه نسبتی از ارزش برآوردی خود را به شهرداریها پرداخت کنند.
(11) X4 ≤ 70000
د) محدودیت عوارض داراییهای غیرمنقول (املاک)
بر اساس نرخ رشد املاک ایلام در سال 94 حدود 27900 واحد ملکی عرصه و اعیان در سطح شهر قرار خواهند داشت که شهرداریها با اتخاذ تصمیمات و راهکارهای جدید میتوانند از این محل کسب درآمد کرده و عوارض وصولی مذکور را به مصرف نوسازی و عمران شهری برسانند.
(12) X5≤ 27900
ه) محدودیت عوارض بر صدور پروانه ساختمانی
در طی دوره مطالعه هیچگونه محدودیتی در صدور مجوز ساختمانی از جانب شهرداری ایلام وجود نداشته و در صورت تقاضای شهروندان شهرداری در قالب رعایت قوانین و مقررات شهرسازی اقدام به صدور پروانههای ساختمانی کرده است.
با توجه به برآورد ضرایب تابع هدف و قیدها در بخشهای قبلی، صورت ریاضی مسئله ارائه و در شرایط مختلف و با در نظر گرفتنYهای متفاوت بهینهسازی میشود.
(13)
S.t
.
.
.
رابطه ارائهشده یک الگو استاندارد LPاست که در آن Xj متغیرهای تصمیم؛ C jضرایب تابع هدف؛ aijضریب متغیرهای تصمیم در محدودیتهای کارکردی وb محدودیتهای کارکردی هستند.
3-4-1- بهینهسازی برای تأمین حداقل مخارج نگهداری وضع موجود (سناریوی اول)
تحت این سناریو فرض بر این است که شهرداری توان تغییر و یا اصلاح نرخ عوارض را نداشته و ملزم به پوشش مخارج جاری خود از محل شش نوع عوارض ذکرشده میباشد. لذا اگر حداقل مخارج برای نگهداری وضعیت موجود مقدار 293832905717 ریال باشد و با توجه به هزینه وصول و محدودیتهای مقداری مذکور در بخشهای قبل، صورت ریاضی مسئله برنامهریزی یکساله بهصورت رابطه (14) ارائهشده است.
(14)
S.t:
1217
≤ 182327
≤ 182327
≤ 7400
≤ 70000
≤ 27900
Xi>0, i=1,2,…,6
با توجه به جدول (12) مشخص است که برای تأمین مالی حداقل مخارج نگهداری وضع موجود باید حدود 75 درصد درآمدها از محل صدور پروانه ساختمانی تأمین شود. این وضعیت نشان میدهد که سایر پایههای درآمدی کفایت لازم را نداشته و شهرداری جهت حفظ وضعیت موجود خود باید به صدور پروانههای ساختمانی زیادی اقدام کند این در حالی است که تجربه نشان داده است تقاضا برای اخذ مجوز در بهترین حالت در طی دوره موردمطالعه 626 مجوز در سال 1390 بوده است و درصورتیکه شهرداری وضعیت اخذ عوارض از سایر منابع را اصلاح نکند نگهداری وضعیت موجود با اتکا به این منابع غیرممکن است.
جدول (12). مقادیر بهینه در شرایط نگهداری وضعیت موجود
|
نماد |
عنوان عوارض |
مقدار بهینه متغیر |
درآمد (ریال) |
سهم (درصد) |
|
X1 |
آلایندگی |
182327 |
22228760859 |
55/7 |
|
X2 |
ارزشافزوده |
182327 |
18918614174 |
45/6 |
|
X3 |
کسب و پیشه |
7400 |
1219127800 |
4/0 |
|
X4 |
خودرو |
70000 |
14389620000 |
9/4 |
|
X5 |
نوسازی |
27900 |
14275481400 |
9/4 |
|
X6 |
پروانه ساختمان |
1451 |
222654842887 |
8/75 |
|
درآمد بهینه |
293،686،447،120 |
100 |
||
مأخذ: محاسبات پژوهش
جدول (13). ضرایب و محدودیتهای تابع هدف با شرط نگهداری وضع موجود
|
نماد |
عنوان عوارض |
ضریب تابع هدف |
ضریب قید درآمد |
ضریب قید هزینه |
حد بالای مقدار متغیر |
|
X1 |
آلایندگی |
0.382 |
121917 |
(1217) |
182327 |
|
X2 |
ارزشافزوده |
0.246 |
103762 |
(3113) |
182327 |
|
X3 |
کسب و پیشه |
0.161 |
164747 |
(41187) |
7400 |
|
X4 |
خودرو |
0.098 |
205566 |
(10277) |
70000 |
|
X5 |
نوسازی |
0.070 |
511666 |
(51166) |
27900 |
|
X6 |
پروانه ساختمان |
0.042 |
153449237 |
(7672461) |
بدون محدودیت |
|
حداقل درآمد موردنیاز |
293832905717 |
||||
مأخذ: محاسبات پژوهش
اگر سیستم درآمد شهرداری در شرایط کاراتری درآمدها را وصول کند و با فرض اینکه کارایی در کاهش هزینههای وصول نمایان شود، مجموع هزینهها میتواند بهطور متوسط تا 20 درصد وضعیت موجود کاهش یابد (نصر اصفهانی، 1390).
تحت این سناریو شهرداری توان اصلاح نرخ عوارض را داشته و در صورت لزوم میتواند سیاستگذاری جدیدی در جهت تغییر یا اصلاح نرخ عوارض اعمال کند. درصورتیکه هیچ قید مقداری برای متغیرها وجود نداشته باشد مسئله در حالت غیرقابلحل قرار خواهد گرفت. حال با فرض وجود دو قید مقداری برای عوارض آلایندگی و ارزشافزوده به علت جدید بودن این عوارض و اعمال محدودیت بر عوارض کسب و پیشه به علت آسیبپذیر بودن فعالان اقتصادی در شرایط فعلی بازار و همچنین با اعمال فرض کاهش هزینه وصول عوارض به 20 درصد مقدار فعلی، الگو موردبررسی قرارگرفته و صورت ریاضی مسئله بهصورت رابطه (15) است:
(15)
1217
X1≤ 182327
X2≤ 182327
X3≤ 7400
جدول (14). ضرایب و محدودیتهای تابع هدف با شرط نگهداری وضع موجود و شرط کاهش هزینه وصول
|
نماد |
عنوان عوارض |
ضریب تابع هدف |
ضریب قید درآمد |
ضریب قید هزینه |
محدودیت(بیشترین) مقدار متغیر |
|
X1 |
آلایندگی |
0.382 |
121917 |
(243) |
182327 |
|
X2 |
ارزشافزوده |
0.246 |
103762 |
(622) |
182327 |
|
X3 |
کسب و پیشه |
0.161 |
164747 |
(8237) |
7400 |
|
X4 |
خودرو |
0.098 |
205566 |
(2055) |
بدون محدودیت |
|
X5 |
نوسازی |
0.070 |
511666 |
(10233) |
بدون محدودیت |
|
X6 |
پروانه ساختمان |
0.042 |
153449237 |
(1534492) |
بدون محدودیت |
|
حداقل درآمد موردنیاز برای نگهداری وضعیت موجود |
293832905717 |
||||
مأخذ: محاسبات پژوهش
حال با اعمال محدودیت بر عوارض آلایندگی، ارزشافزوده و کسب و پیشه و با شرط کارایی
وصول عوارض برای نگهداری وضع موجود شهرداری الگو موردبررسی قرار میگیرد.
جدول (15). مقادیر بهینه با شرط نگهداری وضع موجود
|
نماد |
عنوان عوارض |
مقدار بهینه متغیر |
درآمد (ریال) |
سهم (درصد) |
|
X1 |
آلایندگی |
182327 |
22228760859 |
6/7 |
|
X2 |
ارزشافزوده |
182327 |
18918614174 |
4/6 |
|
X3 |
کسب و پیشه |
7400 |
1219127800 |
5/0 |
|
X4 |
خودرو |
1223288 |
251466421008 |
5/85 |
|
X5 |
نوسازی |
0 |
0 |
0 |
|
X6 |
پروانه ساختمان |
0 |
0 |
0 |
|
درآمد بهینه |
293832923841 |
100 |
||
مأخذ: محاسبات پژوهش
نتایج نشان میدهد در صورت اعمال محدودیت در عوارض آلایندگی، ارزشافزوده و کسب و پیشه و با فرض کارایی هزینههای وصول برای نگهداری وضع موجود شهرداری باید حدود 85 درصد از درآمدهای خود را از محل عوارض بر خودرو تأمین نماید. با فرض ثبات نرخ رشد تعداد خودروها، این نرخ عوارض سالیانه خودروها است که باید اصلاح شود.
جدول (16). تغییر نرخ عوارض خودرو برای نگهداری وضع موجود
|
نماد |
عنوان عوارض |
مقدار بهینه درآمد |
تعداد واحد پرداختکننده |
متوسط نرخ بهینه |
نرخ موجود |
افزایش نرخ |
|
X4 |
خودرو |
251466421008 |
70000 |
3592377 |
205566 |
17 |
مأخذ: محاسبات پژوهش
نتایج حاکی از آن است که با حدود 17 برابر کردن نرخ عوارض خودرو میتوان هزینههای جاری شهرداری را از محل چهار نوع عوارض آلایندگی، ارزشافزوده، کسب و پیشه (با داشتن محدودیت مقداری) و عوارض خودرو پوشش داد و با توجه به شرایط موجود به نظر نمیرسد که بتوان از سایر منابع بهعنوان جایگزینی برای عوارض ساختوساز استفاده کرد؛ اما در صورت اعمال محدودیت بر عوارض آلایندگی و ارزشافزوده و کسب و پیشه و با فرض کارایی هزینههای وصول، عوارض خودرو است که باید موردبازنگری قرارگرفته و نرخهای عوارض آن اصلاح گردد. این در حالی است که در موردمطالعه اکبری و همکاران (1389) برای کلانشهرها عوارض بر دارایی (املاک) بهعنوان جایگزینی برای عوارض ساختوساز مورد تأکید قرارگرفته شده است.
در این پژوهش ابتدا به بررسی درآمدهای شهرداری ایلام پرداخته شد و مشخص شد که در طی دوره 5 ساله موردبررسی همواره بیش از 40 درصد درآمدهای شهرداری ایلام از محل فعالیتهای مربوط به ساختوساز کسب میگردد. در ادامه با استفاده از تکمیل پرسشنامه و روش AHP اوزان ضرایب تابع هدف در نرمافزار Expert Choice به دست آمد و پسازآن الگوی پژوهش با استفاده از نرمافزار WIN QSB حل شد و نتایج مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. نتایج نشانگر آن است که شهرداری ایلام باید با رعایت اولویت معیارهای عدالت، شفافیت، کارایی، پایداری، کفایت و عملیاتی بودن سیاستهای مالیاتستانی خود را موردبازنگری قراردهد. از سوی دیگر اولویتبندی گزینهها بهگونهای است که عوارض بر آلایندگی، عوارض بر ارزشافزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزشافزوده و عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر دارای اهمیت بالاتر و پسازآن عوارض خودرو، عوارض بر داراییهای غیرمنقول (املاک) و عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساختوساز قرار دارند. همچنین نتایج بیانگر آن است که اگر شهرداری ایلام بخواهد از 6 نوع عوارض ذکرشده این پژوهش برای تأمین مخارج جاری خود استفاده کند؛ به علت عدم کارایی عوارض تا حد زیادی باید به درآمدهای ناشی از صدور پروانه ساختمانی تکیه کند و ازآنجاییکه صدور پروانهها بسته به تقاضای مردم برای فعالیتهای ساختمانی است لذا به نظر نمیرسد با استفاده از این عوارض بتوان مخارج شهرداری را پوشش داد و شهرداری باید در جهت کاهش هزینههای وصول عوارض و اصلاح نرخ سایر عوارض چارهاندیشی کرده و اتکا به درآمدهای ساختمانی را تا حدودی کاهش دهد. درصورتیکه شهرداری توان تغییر نرخ عوارض را داشته باشد، اصلاح نرخ عوارض خودرو باید در دستور کار شهرداری و شورای اسلامی شهر ایلام قرار بگیرد.
[1].Baber & Gore & Rich & Zhang
[2].O, Sollivan
[3].Pechman
[4]- جهت مطالعه بیشتر به کتاب قانون مالیات بر ارزشافزوده، قانون برنامه پنجم توسعه مصوب سال 1389 مراجعه شود.
[5]- به این مفهوم که میزان عوارض تناسبی با سهم خدمات استفادهشده، داشته باشد و شهروندانی که به یکمیزان از خدمات استفاده میکنند برابر هم عوارض پرداخت کنند.
[6]- بدین معنا که عوارض باید مستقیم، ساده، روشن و قابلمحاسبه برای هر شخص غیرمتخصص باشد.
[7]- به این معنی که اخذ عوارض از یک محل بر سطح عمومی قیمتهای پایه اخذ عوارض تأثیری نگذارد.
[8]- به این معنی که پایه درآمدی در حداقل کوتاهمدت از نوسانات و تغییرات ادواری اقتصاد محلی تأثیر نپذیرد.
[9]- درآمد حاصل از مالیات، باید برای تأمین مالی و ارائه خدمات به شهروندان آن محل کافی باشد.
[10]- اخذ عوارض باید با توجه به شرایط اقتصاد ایران قابلاجرا و با توجه به هزینه و زمان اخذ عوارض قابل توجیه باشد.
[11].Maximization
[12]- برای انتخاب صحیح گزینهها در پژوهش حاضر تعداد زیادی از مقالات و تحقیقات موردبررسی قرار گرفت و نهایتاً با توجه سهم عوارض ششگانه موردبررسی در این پژوهش، از درآمدهای پایدار شهرداری ایلام، گزینههایی مشابه با درآمد موردمطالعه اکبری و همکاران برای کلانشهرها در ایران انتخاب شد اما عوارض بر سوخت و عوارض بر معاینه فنی به علت سهم ناچیز از درآمدهای پایدار شهرداری ایلام در دوره موردمطالعه در نظر گرفته نشدهاست.
)