Document Type : Original Article
Author
Department of Geography, Faculty of Humanities, Said Jamaldin University of Asadabadi, Asadabad, Iran
Abstract
Keywords
Main Subjects
مقدمه
دانش و نوآوری به راهبران کلیدی رشد اقتصادی در جوامع مدرن تبدیل شدهاند. نوآوری مستمر، پیشنیاز رقابت پایدار ملتها و مناطق است. نتایج نوآوری بهطور فزایندهای از تعاملات پیچیده در سطوح جهانی، ملی و محلی بین افراد، شرکتها، مؤسسات تحقیقاتی و دولت ناشی میشوند. از سدۀ بیستم، توسعۀ علم و فناوری بهطور فزایندهای با اجرای سیاستهای نوآوری منطقهای آغاز شده است. سیاست منطقهای نوآوری برای نخستینبار در سال 1963 در ژنو پیشنهاد شد. در همین راستا، پارکهای علم و فناوری به ابزار متداولی تبدیل شدهاند که توسط مقامات منطقهای و ملی برای تقویت توسعۀ دانش و صنایع دانش بنیان استفاده میشود. آنها در دهۀ 1950 در ایالات متحده با هدف اولیه ترویج تجاریسازی تحقیقات دانشگاهی تأسیس شدهاند. پس از آن، پارکهای علم و فناوری در بسیاری از کشورها در مجموعه ابزارهای توسعۀ منطقهای ادغام شدهاند که مشتاق پیروی از مدلهای سیلیکون ولی و پارک صنعتی استنفورد هستند. هدف آنها تقویت توسعه منطقهای در پیرامون قطبهای رشد مبتنی بر علم و تحریک تنوع اقتصادی بهدوراز صنایع رو به زوال بود. برای تحقق این اهداف، صندوقهای انسجام اروپا برای حمایت از ایجاد یا توسعه پارکهای علم و فناوری تأسیس شدهاند. همچنین سیاستهای ملی در راستای جذب سرمایهگذاری داخلی و ایجاد قطبهای توسعه در مناطق شهری و منطقهای، از آنها حمایت کردهاند. آنها بر طیف گستردهای از شرکتهای نوآور و سازمانهای تحقیقاتی متمرکز هستند و درنتیجه، شدت تولید دانش این مکانها بسیار بالا است؛ ازاینرو، پارکهای علم و فناوری اهرمهایی برای حوزههای تخصصی دانش فشرده هستند که مناطق میتوانند برای افزایش رقابتپذیری خود به آنها تکیه کنند؛ به همین دلیل، به نظر میرسد در راهبردهای نوآوری برای تخصصیشدن هوشمند نقش کلیدی دارند.
پارکهای علم مشوق جریان دانش و فناوری در بین دانشگاهها، مؤسسات تحقیق و توسعه و شرکتها هستند. این پارکها، از راه فرایندهای اسپینآف[1]، ایجاد و رشد شرکتهای نوآوریمبنا را تسهیل میکنند و سایر خدمات ارزش افزوده همراه با فضا و امکانات با کیفیت بالا را ارائه میکنند. پارکهای علمی، نقش کلیدی در توسعه اقتصادی محیط خود دارند. آنها از راه ترکیبی پویا و نوآورانه از سیاستها، برنامهها، فضا و امکانات با کیفیت و خدمات با ارزش افزودۀ بالا، به توسعۀ مجموعهای از کارکردها کمک میکنند؛ این کارکردها عبارتاند از: تحریک و مدیریت جریان دانش و فناوری بین دانشگاهها و شرکتها، تسهیل ارتباط بین شرکتها، کارآفرینان و تکنسینها، فراهمکردن محیطهایی که فرهنگ نوآوری، خلاقیت و کیفیت را تقویت میکند، تمرکز بر شرکتها و مؤسسات تحقیقاتی و بر افراد (کارآفرینان و کارکنان دانش)، تسهیل ایجاد مشاغل جدید از راه مکانیسمهای اسپینآف و تسریع رشد شرکتهای کوچک و متوسط، کار در یک شبکۀ جهانی که هزاران شرکت و مؤسسه تحقیقاتی نوآور را در سراسر جهان گرد هم میآورد و بینالمللیشدن شرکتهای مقیم آنها را تسهیل میکند؛ بر همین اساس، در پژوهش حاضر، بهمنظور بهرهگیری برنامهریزان، سیاستگذاران و مدیران شهری از فرایند شکلگیری، رشد و شکوفایی این پهنههای دانشمحور، تحققپذیری تکنوپلیس و ارائه مدل نظری آن، تحلیل تطبیقی شده است. در همین راستا، پژوهش حاضر بهدنبال پاسخگویی به این پرسش است که چگونه تکنوپلیس تحقق مییابد و چه شرایط، عوامل و راهبردهایی در تحققپذیری آن نقش دارند.
مفهوم نظری
در اقتصاد دانشبنیان، پارکهای علمی، تکنوپلها و شهرهای علمی نقش مهم خود در ارتقای توانمندی و منابع انسانی، جذب سرمایههای مخاطرهآمیز و تولید نوآوری را نشان دادهاند. هدف نهایی آنها ایجاد توسعۀ اقتصادی و تجاری برای کمک به اقتصادهای ملی است (OECD, 2008). در ادبیات جغرافیای اقتصادی، تحقیقات زیادی در راستای پاسخ به این سؤال انجام شدهاند که تمرکز محدودههای دانش چگونه به توسعۀ اقتصادی کمک میکند. کتاب اصلی کاستلز و هال[2] (1994) با عنوان تکنوپلهای جهان[3]، نخستین پیمایش جامعی است که توضیح داده است چگونه این تکنوپلها توسعه مییابند و هریک از آنها چه هدفی دارند و چگونه تجربههای خود را به مناطق دیگر منتقل میکنند (Castells & Hall, 1994). تحقیق مهم دیگر توسط آنساکسنیان[4] (1994) در خصوص سیلیکون ولی و مسیر 128[5]، انجام شده است (Saxenian, 1994). آدامز[6] (2011) نیز توسعۀ سیلیکون ولی را تحلیل کرده است. یافتههای این تحقیق بیان میکنند که داستانهای موفقیت منطقهای (مانند دره سیلیکون و امیلیا رومانیا[7]) بیشتر بر فرهنگ مبتنی هستند (Adams, 2011) و چارچوب نظری ندارند و درنتیجه، انتقال سیاستها از این مناطق به مکانهای دیگر دشوار است. با نادیدهگرفتن این موضوع، در سرتاسر اروپا تلاشهای زیادی برای ساخت «سیلیکون در هر جایی» شده است که به دلایل بیانشده، این استراتژی ناموفق بوده است (Florida, 2002). در دهۀ 1990، تکنوپلیس بهعنوان یک مفهوم سیاستگذاری فناوری مبتنی بر زمین و دارایی مطرح شده است و در میان سیاستگذاران محلی، منطقهای و ملی برای تقویت رشد اقتصادی منطقه بسیار محبوب بوده است. هدف تکنوپلیس، خوشهایشدن فضایی شرکتهای با فناوری پیشرفته و سازمانهای تحقیق و توسعه است (Brochler & Seifert, 2019; Hassink & Berg, 2014). تکنوپلیس اصطلاحی است که از زمان توسعۀ فناوری پدید آمده و بهعلت توسعۀ سریع نوآوریها، درحال رشد است. تکنوپلیس جنبههای زیادی را مانند توسعۀ اقتصادی بهتر، افراد باهوش و توسعۀ پایدار در زندگی شهری در بر میگیرد. مفاهیم تکنوپلیس نیز در راستای تحولات فناورانه و مسائل فناوریهای نوآوری، درحال تکامل هستند. اساساً مفهوم تکنوپلیس برای بهبود اقتصاد و جامعه، کاربردی و مفید است. برای رسیدن به مرحلۀ تکنوپلیس، باید برنامههای توسعۀ همهجانبهای انجام شوند. منابع انسانی و طبیعی زیادی، برای حمایت از منطقۀ تکنوپلیس موردنیاز هستند (Sutriadi, 2016). تکنوپلیس، نوع جدیدی از توسعۀ شهری است که در آن، صنایع، دانشگاهها و مناطق مسکونی درجه یک باید هماهنگ شوند؛ افزون بر این، صنایع و مجتمعهای صنعتی جدید با فناوری پیشرفته، تشویق شدهاند تا ازطریق رویکرد جذب و راهاندازی مراکز رشد در منطقه تکنوپلیس مستقر شوند؛ درنتیجه، زیرساختهای سخت مانند سایتهای صنعتی و منابع آب صنعتی و زیرساختهای نرم مانند کارکرد تحقیق و توسعه، امکانات آموزشی و کارکرد توزیع اطلاعات توسعه یافتند؛ بنابراین، هدف برنامۀ تکنوپلیس ایجاد مرکز تولید صنایع با تکنولوژی بالا و همچنین، راهاندازی مرکز نوآورانۀ خودانگیزشی است. (Castells & Hall, 1994).
همانطور که کاستلز و هال (1994) بیان داشتهاند، شهری که مفهوم تکنوپلیس را به کار میگیرد، باید موارد مختلفی ازجمله طرح توسعۀ شهر و پیرامون آن را آماده کند. درواقع، تکنوپلها بهصراحت این واقعیت را یادآوری کردهاند که شهرها و مناطق بهشدت در ساختار خود تغییر میکنند و پویایی رشد خود را به تأثیر متقابل سه فرایند تاریخی مهم و مرتبط مشروط میکنند؛ این سه فرایند عبارتاند از انقلاب فناورانه، شکلگیری اقتصاد جهانی و ظهور شکل جدیدی از تولید و مدیریت اقتصادی که میتوان آن را اطلاعاتی نامید (Castells & Hall, 1994). تکنوپلیس را میتوان بهعنوان تلاشی برای ایجاد فعالیتهای اقتصادی پیشبرنده ازطریق تجاریسازی محصولات مبتنی بر فناوری بهروز تعبیر کرد؛ ازاینرو، درک مولفههای حیاتی و بازیگران کلیدی برای راهاندازی فضای کسبوکار همراه با سیستم اجتماعی و حاکمیت فعلی مهم هستند (Sutriadi et al., 2017). تکنوپلیس به نوآوری در رویکرد برنامهریزی پایدار در بخشی از شهر یا سایت منطقهای گفته میشود که توسعۀ مبتنی بر دانش را ازطریق یادگیری مستمر منابع انسانی بهعنوان بخش جداییناپذیر از توسعۀ منابع شهری یا منطقهای بهویژه در تشویق سطح آمادگی فناوری از ایده اولیه تا کاربرد / محصول کامل تجاری سیستم شهری و منطقهای در چارچوب نظام برنامهریزی توسعۀ ملی ارتقا میدهد. این امر به توسعۀ مؤثر و کارآمد بخشهای اقتصادی، بهویژه بخشهای سوم و چهارم با پشتیبانی از فناوری پیشرفته در نتیجۀ یادگیری مستمر منجر میشود که پیوندهای پایدار را بین بخشهای واقعی اقتصادی مناطق خاص میتواند تسهیل کند (Sutriadi, 2018).
مفهوم عملی
تحلیل محتوی منابع مرتبط با تکنوپلیس بیانکننده آن است که چهار مورد از آنها مشتمل بر سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون و وان نورث به کرات بررسی شدهاند. سیلیکون ولی بزرگترین شهر منطقۀ سنخوزه است که بیش از 3 میلیون نفر جمعیت دارد و مساحت آن 1854 مایل مربع است. جمعیت سیلیکون ولی، بین سالهای 1950 و 2000، از حدود 300 هزار نفر به 4/2 میلیون نفر افزایش یافت. همچنین دانشگاه استنفورد و چندین پردیس دانشگاه ایالتی نیز در آن قرار دارند (Borrup, 2011: 19). سیلیکون ولی[8] بهعنوان الگوی کهن اکوسیستمهای نوآوری و مهمترین مرکز جهانی الکترونیک شناخته میشود و با ورود اینترنت به نیروی پیشرو در فناوری اطلاعات تبدیل شد. در سدۀ بیست و یکم بهسرعت در رسانههای اجتماعی، گوشیهای هوشمند، نرمافزارهای مدیریتی و بهتازگی هوش مصنوعی پیشتاز شد (Pique et al., 2018; Walker, 2018: 562). سیلیکون ولی بهعنوان یک اکوسیستم الکترونیکی برجسته شناخته شده است؛ این موضوع بهعلت هممکانی شرکتهای فناوری بزرگ و مطرح مانند گوگل، اپل و فیسبوک و همچنین، خوشهایشدن کارآفرینان، سرمایهگذاران خطرپذیر، مؤسسات تحقیقاتی، زیرساختهای پشتیبانی و تعداد زیادی از استارتآپها است. در دهههای گذشته بیش از 10000 شرکت در زمینۀ اکوسیستم الکترونیکی پیشرو تأسیس شدهاند. از 26 تا 30 میلیارد دلار سرمایهگذاری ریسکپذیر سالانه در ایالات متحده، یک سوم یا بیشتر آن، بهطور منظم در سیلیکون ولی انجام میشود. در سیلیکون ولی، در سال 2010 بیش از 20000 اختراع صنعتی انجام شدند که در مقایسه با تمام کشورهای جهان در رتبۀ هفدهم قرار گرفت (Sturgeon, 2000; Kenney, 2016; Ma, 2018). سیلیکون ولی، کانون موجهای متعددی از نوآوریهای فناورانه (نیمههادی، کامپیوتر، و بهتازگی فناوری اطلاعات و تجارت الکترونیک) است و تقریباً بخشهای فناوری نوآورانۀ جدید برای نخستینبار در آن ظهور میکنند. سیلیکون ولی یک مرکز جهانی برای نوآوریهای فناورانه است که صدها شرکت، آن را خانۀ خود مینامند. همچنین بهعنوان مرکزی برای نوآوری، روحیۀ کارآفرینی و سبک زندگی مبتنی بر ثروت فناورانه، مشهور شده است (Koh et al., 2005; Negro & Wu, 2020). سیلیکون ولی، حتی توسط منتقدانش، بهعنوان کانون انقلاب اطلاعاتی در نظر گرفته میشود و درواقع، «خانه انسان با فناوری پیشرفته» و «قلب جامعه اطلاعاتی» است (Duff, 2016). در مجموع، تا سال 2020، 38 شرکت فورچون جهانی 500 [9]، در سیلیکون ولی واقع شده بودند که عبارتاند از برخی از برجستهترین شرکتهای فناوری مانند اپل، گوگل آلفابت، متا (فیسبوک سابق) و نتفلیکس[10]، شرکتهای سختافزار و نرمافزار مانند سیسکو سیستمز، اینتل، اوراکل و انویدیا[11]، غولهایی در زمینههای دیگر ازجمله ویزا و شورون[12]. متوسط درآمد خانوار در سیلیکون ولی از سانفرانسیسکو، کالیفرنیا و ایالات متحده پیشی گرفت. از سال 2020، درآمد سالانۀ خانوارهای سیلیکون ولی بهطور متوسط 138100 دلار بوده است؛ درحالیکه درآمد سالانۀ خانوادههای سانفرانسیسکو و کالیفرنیا بهترتیب برابر با 126500 و 83056 دلار بوده است. میانگین کل کشور آمریکا، 67340 دلار است. سیلیکون ولی یکی از ثروتمندترین مناطق جهان است. براساس گزارش فوربس، 365 میلیاردر فناوری در سراسر جهان وجود دارند که مجموع دارایی خالص آنها، 5/2 تریلیون دلار است. در سال 2020، 81 میلیاردر در سیلیکون ولی زندگی میکردند (Florida & Mellander, 2014; Engel, 2015; Kushida, 2015; Ester, 2017; Doblin, 2018).
سوفیا - آنتیپولیس بهعنوان یکی از تکنوپلیسهای بزرگ اروپا، شناخته میشود. حدود 500 شرکت با فناوری پیشرفته در آن وجود دارند. در سال 2019، 20000 شغل در سه بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات، بهداشت و علوم زیستی داشته است. مساحت سوفیا آنتیپولیس، 2400 هکتار (5750 هکتار) است که متعلق به 5 شهر است (Grandclement & Grondeau, 2021). ایدۀ ایجاد این تکنوپلیس در دهۀ 1960 بهعنوان ابتکار خصوصی پیر لافیت، مدیر مدرسه عالی معادن پاریس[13] در سالهای 1963-1984 و سناتور سالهای 1985 تا 2008 آغاز شد. هدف لافیت، تبدیل منطقۀ توریستی - کشاورزی به «شهر علم، فرهنگ و خرد»[14] بود (Haxton, 1998; McQueen & Haxton, 1998; Rowe, 2014; Lazaric et al., 2008). هدف این پروژه، جذب شرکتها از بخش فناوری اطلاعات بهمنظور به حداقل رساندن اثرات منفی بیرونی مانند آلودگی بود که میتواند یکی از مزیتهای اصلی منطقه یعنی آبوهوای مناسب را تهدید کند (Parker 2010; Gust-Bardon, 2012). توسعۀ تکنوپلیس تا دهۀ 1990 تأثیرگرفته از عوامل برونزا بود که عمدتاً در قالب سرمایهگذاری خارجی انجام میگرفت. توسعۀ منطقهای مبتنی بر شرکتهای کوچک و متوسط با تأسیس مراکز علمی اعم از دولتی و خصوصی در منطقه بهسرعت حمایت شد. دانشگاه نیس[15] در سال 1986، مؤسسات تحقیقاتی و مطالعات دکتری خود را در سوفیا آنتیپولیس قرار داده است؛ این دانشگاه در سال 1989 بهعلت همکاری فعال و مشارکت در ارتقای پتانسیل علمی منطقه و شکلگیری سرمایههای انسانی، تصمیم گرفت نام خود را به دانشگاه نیس سوفیا آنتیپولیس[16] تغییر دهد (Ter Wal, 2010; Gust-Bardon, 2012). در سال 2008، حتی با توجه به رکود و کاهش عمومی سرمایهگذاری بینالمللی، 225 پروژه سرمایهگذاری جدید در سوفیا آنتیپولیس وجود داشتند؛ درحالیکه این رقم در سال 2007، 178 پروژه بود (Barbera & Fassero, 2011).
ژانگوانکون در دهۀ 1980 به پیروی از سیلیکون ولی بهعنوان یک منطقۀ صنعتی هایتک ایجاد شد. ایدۀ تأسیس ژانگوانکون توسط چونشیان چن[17] مطرح شد (Zhu & Tann, 2005). ساختار فعلی پارک علمی ژانگوانکون، متشکل از 10 پارک فرعی به مساحت 232 کیلومتر مربع است. هستۀ پارک علمی ژانگوانکون، منطقۀ هایدیان است که در بخش شمال غربی نواحی مرکزی پکن واقع شده و مساحت آن، حدود 100 کیلومتر مربع است (Hamaguchi & Kameyama, 2008). تا سال 2007، ژانگوانکون میزبان بیش از 20000 شرکت هایتک بود و میزان رشد سالانۀ آن بیش از 25 درصد در دهه گذشته بوده است. در این سال، درآمد تمام شرکتهای ژانگوانکون به 13 میلیارد دلار رسید که تولید مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات، بزرگترین بخش (64 درصد) آن است. زو[18] (2005) سه موج توسعه در تکنوپلیس ژانگوانکون را شناسایی کرده است. موج نخست (1983-1992)، متشکل از شرکتهای بومی در مقیاس کوچک مرتبط با تولید رایانه و الکترونیک بود که در پهنۀ الکترونیک مستقر بودهاند. موج دوم (1992-1997)، شامل تأسیس شرکتهای چندملیتی در منطقه بود (Zhou, 2005). موج سوم، از سال 1997 و با بومیسازی شرکتهای چندملیتی در زمینۀ محصولات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات برای بازار داخلی آغاز شد (ZGC Administrative Committee, 2010; Wang & Zhao, 2006).
واننورث در کانون سیاست دولت سنگاپور برای گذار به سمت اقتصاد دانش قرار گرفته است. واننورث در سال 2001 راه اندازی شد که مساحت آن، بیش از 182 هکتار بوده و یک پروژه 6/8 میلیارد دلاری است (UNIDO, 2015). از دهۀ 1990، کریدور فناوری[19] بستر آزمایش سنگاپور برای آزمون مدلهای مختلف یک جامعۀ علمی بوده است (Urban Redevelopment Authority, 1991). کریدور فناوری برای گنجاندن پارک علمی یکم[20] برنامهریزی شده که در سال 1981 در زمینی به مساحت 30 هکتار در کنار دانشگاه ملی سنگاپور راهاندازی شده بود. در سال 1992، پارک علمی دوم[21] (291 میلیون دلار) در زمینی به مساحت 3/20 هکتار و در سال 2002، پارک علمی سوم[22] (600 میلیون دلار) در 15 هکتار زمین اضافی بین جاده پاسیر پنجانگ[23] و جاده بوونا ویستا جنوبی[24] ایجاد شده است. مجتمعهای تحقیقاتی واننورث که توسط هیئت ملی علم و فناوری[25] در سال 1991 ایجاد شدهاند، در سال 2001 در فضایی 200 هکتاری بهعنوان لنگر اصلی برای آژانس علم و فناوری توسعه یافتند. دانشگاه ملی سنگاپور و دانشگاه فناوری نانیانگ[26]، در کنار کریدور فناوری واقع شدهاند و پلیتکنیک سنگاپور و پلیتکنیک نگیان[27]، در وسط آن مکانیابی شدهاند (National Transportation Safety Board, 1991). پارکهای علمی یکم، دوم و سوم بهصراحت بهتبعیت از تکنوپلهای غربی مانند دره سیلیکون طراحی شدهاند (Cho & Valler, 2017; Wong & Bunnell, 2006). همانطور که بررسی پیشینۀ نظری و عملی پژوهش نشان داد، تاکنون پژوهشی انجام نشده است که تحققپذیری تکنوپلیسها را تحلیل تطبیقی کرده باشد و هرکدام از پژوهشها، تکنوپلیس را از جنبهای خاص بررسی کردهاند. با وجود این، پژوهش حاضر اقدام به ترکیب یافتههای مقالات و مستندات مختلف بهمنظور استخراج چارچوب نظری فرایند تحققپذیری تکنوپلیس کرده است؛ افزون بر این، در جدول شمارۀ 1، به ویژگیهای زمانی، مکانی، رویکرد و تخصص اصلی هریک از این تکنوپلیسها اشاره شده است.
جدول 1- مشخصات تکنوپلیسهای برجستۀ جهان
|
واننورث |
ژانگوانکون |
سوفیا آنتیپولیس |
سیلیکون ولی |
تکنوپلیس جنبهها |
|
کوئینزتاون، سنگاپور |
منطقۀ هایدیان پکن |
حومه نیس و نوار ساحلی توریستی ریویرا در فرانسه |
جنوب خلیج سانفرانسیسکو، ایالت متحدۀ آمریکا |
مکان |
|
2001 |
1988 |
دهۀ 1960 |
دهۀ 1940 |
زمان |
|
توسعۀ اقتصادی و فرهنگی - اجتماعی |
توسعۀ اقتصادی |
توسعۀ اقتصادی و فرهنگی |
توسعۀ اقتصادی |
رویکرد |
|
زیست پزشکی |
صنعتی مبتنی بر فناوری پیشرفته |
مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات راه دور و علوم زیستی و بهداشت |
مرکز جهانی اکوسیستم نوآوری الکترونیک در رسانههای اجتماعی، گوشیهای هوشمند، نرمافزارهای مدیریتی و هوش مصنوعی |
تخصص اصلی |
|
از بالا به پایین |
از بالا به پایین |
از بالا به پایین |
از بالا به پایین |
رویکرد مدیریتی |
مأخذ: یافتههای پژوهش براساس
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Sturgeon, 2000; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Kushida, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Walker, 2018; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021
روش پژوهش
پژوهش حاضر از راه تحلیل نظاممند متون، مبادرت به ساماندهی و استفاده از دانش موجود و شناسایی خلأهای پژوهشی در تحقیقات پیشین کرده است؛ ازاینجهت، جزء پژوهشهای ثانویه به شمار میآید؛ زیرا در این پژوهش از منابع ثانویۀ دادهها مانند کتاب، مقاله و مستندات استفاده شده است؛ بنابراین، پژوهش حاضر ازلحاظ هدف، بنیادی است و ازنظر ماهیت دادهها و سبک تحلیل، جزء پژوهشهای کیفی به شمار میرود و دادهها با استفاده از روش فراترکیب گردآوری و تحلیل شدهاند. جامعۀ آماری شامل تمام پژوهشهای مرتبط به تکنوپلیس و پارکهای علم و فناوری شهری در بازۀ زمانی 1991-2022 است؛ افزون بر این، برای دستیابی به الگوی تحققپذیری تکنوپلیس، به چهار مورد موفق استناد شده است که به پیشرفت و شکوفایی رسیدهاند. درواقع، حجم نمونه، متشکل از سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون و واننورث است. برای تجزیهوتحلیل دادهها در روش فراترکیب، روشهای مختلفی مشتمل بر تحلیل محتوا، تحلیل مضمون و تحلیل دادهبنیاد وجود دارند. هنگام نظریهپردازی، تبیین و ارائه مدل نظری، از روش دادهبنیاد استفاده میشود. بر همین مبنا، در پژوهش حاضر برای استخراج مدل نظری فرایند تحققپذیری تکنوپلیس از روش دادهبنیاد استفاده شده است؛ ازاینرو، برای دستیابی به مدل نظری فرایند تحققپذیری تکنوپلیس، روش دادهبنیاد اشتراوس و کوربین مناسب است. در عین حال، استفاده از روش فراترکیب نیز برای ترکیب و تفسیر نتایج مطالعات مختلف لازم است. ولفسوینکل و همکاران (2013)، ترکیبی از روش اشتراوس و کوربین و روش فراترکیب را ارائه کردهاند (Wolfswinkel et al., 2013). بر همین مبنا، در پژوهش حاضر، مدل نظری با استفاده از نظریۀ دادهبنیاد در روش فراترکیب ارائه شده است. جدول 2، مراحل تجزیهوتحلیل دادهها را نشان داده است.
جدول 2- مراحل تجزیهوتحلیل دادهها
|
مرحله |
زیرمرحله |
فعالیت |
|
مرحله نخست: تعریف |
1-1 |
تعریف معیارهای گنجاندن یا حذف |
|
1-2 |
شناسایی حوزههای پژوهشی |
|
|
1-3 |
تعیین منابع مناسب |
|
|
1-4 |
تصمیمگیری در خصوص واژههای جستوجو |
|
|
مرحله دوم: جستوجو |
2-1 |
جستوجو در پایگاههای دادهای |
|
مرحله سوم: انتخاب |
3-1 |
پالایش نمونه |
|
مرحله چهارم: تحلیل |
4-1 |
کدگذاری باز |
|
4-2 |
کدگذاری محوری |
|
|
4-3 |
کدگذاری گزینشی |
|
|
مرحله پنجم: ارائه |
5-1 |
نمایش و ساختاربندی محتوا |
|
5-2 |
ساختاربندی مقاله |
بحث و یافتهها
گام نخست: تعریف
در راستای تنظیم سؤالهای پژوهش، مواردی به این صورت، بررسی و به آنها پاسخ داده شد 1) چه چیزی: شناسایی فرایندها و مراحل شکلگیری، اجرا و پیادهسازی تکنوپلیس؛ 2) جامعۀ پژوهش: پایگاه دادههای معتبر و موتور جستوجوی گوگل بررسی شد؛ 3) بازه زمانی: در منابع داخلی، مستنداتی وجود ندارد؛ بنابراین، محدودۀ زمانی پژوهش از سال 1991 تا 2022 است؛ 4) واژگان کلیدی: ازجمله تکنوپلیس، تکنوپل، پارکهای علم و فناوری، سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون و واننورث. بر مبنای اهداف پژوهش، سؤال اصلی این است که چه چیزی موجب تحقق و شکوفایی تکنوپلیس میشود. در راستای پاسخگویی به این پرسش، مقولههای زیادی در مبانی نظری استخراج شدهاند که سؤالهای فرعی بر مبنای آنها مطرح میشوند. این سؤالهای فرعی در راستای دستیابی به یک پاسخ جامع برای پرسش اصلی هستند که عبارتاند از چه عواملی در مکانیابی تکنوپلیس دخیل هستند؟ چه خوشههایی در تکنوپلیس تمرکز یافتهاند؟ ذیمدخلان تحققپذیری تکنوپلیس کداماند؟ پایۀ اولیۀ فناوری تکنوپلیس چیست؟ اندازۀ شرکتهای فعال در تکنوپلیس چگونه است؟ دامنۀ بازار تکنوپلیس برای صدور محصولات خود چگونه است؟ محرکهای نوآوری منطقهای تکنوپلیس چیست؟ انباشت صنعتی در تکنوپلیس چگونه است؟ تکنوپلیس تا چه حدی شبکههای اجتماعی خود را گسترانده است؟ دانشگاه و مراکز تحقیقاتی چه نقشی در تکنوپلیس دارند؟ محیط فضایی تکنوپلیس از چه امکاناتی برخوردار است؟ لایههای چندبعدی و درهمتنیدۀ تأثیرگذار بر موفقیت تکنوپلیس کداماند؟
مرحلۀ دوم: جستوجوی سیستماتیک متون
در این مرحله، با هدف دستیابی به اسناد و مطالعات معتبر در زمینۀ تکنوپلیس، به جستوجوی سیستماتیک مفاهیم تکنوپل، پارک علم و فناوری، سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، واننورث، در بین مقالهها و مستندات چاپشده در بازۀ زمانی سالهای 1991 تا 2022 اقدام شد و این مفاهیم در پایگاههای معتبر علمی مانند ساینس دایرکت، اشپرینگر، تیلور و فرانسیس، امرالد، ریسرچگیت و پروکوئست بررسی شدند.
مرحلۀ سوم: انتخاب متون مناسب
با استفاده از پارامترهای مختلفی مانند عنوان، چکیده، محتوا و کیفیت روش، فرایند جستوجو و انتخاب مقالات مرتبط انجام شده است. در این فرایند، مقالهها و مستنداتی که با سؤال و هدف پژوهش متناسب نبودهاند، حذف شدهاند. شکل شمارۀ 1، فرایند جستوجو و انتخاب منابع پژوهش را نشان داده است. همانطور که شکل مذکور نشان میدهد، از 322 مقاله و مستند اولیه، بهترتیب، 112 مورد با بررسی عنوان، 74 مورد با بررسی چکیده و 73 مقاله با بررسی محتوا و کیفیت آن حذف شدند؛ درنهایت، 62 مقاله و مستند براساس 10 معیار انتخاب شدند. در مرحلۀ پالایش نهایی از برنامۀ مهارتهای ارزیابی (کسپ)[28] استفاده شد. هر منبع با استفاده از روش کسپ براساس 10 معیار کیفی ارزیابی کیفی میشود. به هریک از منابع بر مبنای این معیارها، امتیازی بین 1 تا 5 اختصاص داده شد. منابعی که مجموع امتیاز آنها، 25 یا بیشتر باشد، ازلحاظ کیفی تأیید و بقیۀ منابع حذف میشوند. 10 معیار کسپ در پژوهش حاضر عبارتاند از 1) تناسب بین هدف منبع بررسیشده با هدف پژوهش حاضر؛ 2) بهروزبودن منبع، 3) چارچوب مطرحشده در منبع بررسیشده؛ 4) روش نمونهگیری؛ 5) روش پژوهش و کیفیت گردآوری دادهها؛ 6) میزان تعمیمپذیری نتایج پژوهش؛ 7) میزان رعایت نکات اخلاقی در زمینۀ تدوین متون پژوهشی؛ 8) میزان دقت در زمینۀ تحلیل دادهها؛ 9) وضوح بیان در ارائه یافتهها؛ 10) ارزش کلی منبع.
تعداد مقالات و مستندات (کتابها و پایاننامهها) در هریک از سالهای 1991، 1994، 1998، برابر با دو منبع بوده است. تعداد مقالات و مستندات در هریک از سالهای 2000، 2002 و 2004، معادل یک منبع بوده است. تعداد مقالات و مستندات در سالهای 2005، 2006، 2008، 2010 ، 2011، 2012 و 2014 بهترتیب برابر با 3، 2، 3 ، 4 ، 3 ، 1 و 3 منبع بوده است. تعداد مقالات و مستندات در سالهای 2015، 2016، 2017، 2018، 2019، 2020، 2021 و 2022 بهترتیب برابر با 4، 2، 2، 12، 6، 3، 4 و 1 منبع بوده است. همانطور که شکل شمارۀ 2، نشان میدهد، بیشترین تعداد منابع پژوهش، مربوط به بازۀ زمانی 2015-2022 است که 34 مورد، معادل بیش از 50 درصد کل مقالات و مستندات پژوهش متعلق به آن بودهاند.
شکل 1- فرایند جستوجو و انتخاب منابع پژوهش (مأخذ: یافتههای پژوهش، 1401)
شکل 2- بازه زمانی جامعۀ آماری پژوهش (مأخذ: یافتههای پژوهش، 1401)
گام چهارم: تجزیهوتحلیل
بر مبنای پرسشهای پژوهش در خصوص چیستی، چگونگی، زمان و جامعۀ آماری، 76 کد مطابق با جدول 3، در رابطه با مشخصههای منحصربهفرد تکنوپلیس استخراج شدند. همانطور که جدول 3 نشان داده است، پس از شناسایی و استخراج مؤلفهها و متغیرها در قالب کدها و در راستای پاسخگویی به پرسشهای پژوهش، کدهای دارای ارتباط ساختاری یا محتوایی ذیل یک دسته یا مضمون طبقهبندی شدهاند. به بیان دیگر، با در نظر گرفتن مفهوم هریک از کدها، هرکدام در یک دستۀ مفهومی قرار گرفتند و از این طریق، مفاهیم پژوهش مشخص شدند؛ درنتیجه، مؤلفههای فرعی براساس شهود و درک پژوهشگر از موضوع تحققپذیری تکنوپلیس، مقولهبندی شدهاند؛ این فرایند تا زمانی استمرار داشته است که تکلیف تمام کدها مشخص شده و هریک از کدها به یک مقولۀ خاص اختصاص یافته باشد. بهگونهایکه درنهایت، 76 کد استخراجشده، به 12 مقوله یا مضمون متمایز تقسیم شدهاند.
جدول 3- مشخصههای منحصربهفرد تکنوپلیس
|
ردیف |
مقوله |
کد استخراجی |
منابع |
|
1 |
عوامل مکانیابی |
ذهنیت فرهنگی صحیح مردم محلی |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Castells & Hall, 1994; Saxenian, 1994; Haxton, 1998; McQueen & Haxton, 1998; Sturgeon, 2000; Anttiroiko, 2004; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; OECD, 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Gust-Bardon, 2012; Rowe, 2014; Nauwelaers et al., 2014; Florida & Mellander, 2014; Kushida, 2015; Link & Scott, 2015; Engel, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; UNESCO, 2018; UNESCO, 2018b; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Walker, 2018; Jaeger, 2018; Machado et al., 2018; OECD, 2018; Maldaner et al., 2018; Henriques et al., 2018; Sun et al., 2019; Johnston, 2019; Brochler & Seifert, 2019; Benny Ng et al., 2019; Negro et al., 2020; Zhao, 2020; Sycheva et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Almaamory & Slik, 2021; Israilidis et al., 2021; Zhang et al., 2022 |
|
2 |
امکانات آموزشی عالی و مؤسسات تحقیقاتی |
||
|
3 |
فراوانی استعدادهای فنی و سرمایۀ انسانی |
||
|
4 |
زیرساختهای کالبدی، گردشگری و حملونقل پیشرفته |
||
|
5 |
آبوهوای جذاب و موقعیت مکانی مناسب |
||
|
6 |
وجود شبکههای نوآوری محلی |
||
|
7 |
شبکههای اطلاعاتی توسعهیافته |
||
|
8 |
محیط چندفرهنگی و جهانوطنی |
||
|
9 |
نرخهای مالیاتی پایین |
||
|
10 |
تحمل صفر در برابر فساد |
||
|
11 |
محیط غنی تحقیق و توسعه |
||
|
12 |
رویکرد محلی حامی نوآوری و کارآفرینی |
||
|
13 |
پایۀ اولیۀ فناوری |
محصولات دانشگاه |
Haxton, 1998; Engel, 2015; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Walker, 2018; Henriques et al., 2018; Machado et al., 2018; Jaeger, 2018; OECD, 2018; Maldaner et al., 2018; Yigitcanlar & Inkinen, 2019; Johnston, 2019; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Israilidis et al., 2021; Zhang et al., 2022; |
|
14 |
نقش دانشگاه |
جذب استعدادهای جهانی |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Castells & Hall, 1994; McQueen & Haxton, 1998;Haxton, 1998; Sturgeon, 2000; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Lazaric et al., 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Florida & Mellander, 2014; Nauwelaers et al., 2014; Engel, 2015; Kushida, 2015; Link & Scott, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Henriques et al., 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Sutriadi, 2018; Maldaner et al., 2018; Walker, 2018; OECD, 2018; Brochler & Seifert, 2019; Johnston, 2019; Sun et al., 2019; Yigitcanlar & Inkinen, 2019; Negro et al., 2020; Sycheva et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Zhang et al., 2022 |
|
15 |
افزایش فعالیتهای تولیدی جدید ازطریق اسپینآفها، سرمایهگذاری جدید و کارآفرینی |
||
|
16 |
تأمین نیروی کار با کیفیت بالا |
||
|
17 |
همکاری تحقیق و توسعه فعال با صنعت |
||
|
18 |
محرک نوآوری منطقهای |
سرمایه مخاطرهپذیر خصوصی |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Haxton, 1998; McQueen & Haxton, 1998;Sturgeon, 2000; Florida, 2002; Anttiroiko, 2004; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; OECD, 2008; Lazaric et al., 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Charles, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Gust-Bardon, 2012; Rowe, 2014; Florida & Mellander, 2014; Nauwelaers et al., 2014; Engel, 2015; Kushida, 2015; Link & Scott, 2015; UNIDO, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Maldaner et al., 2018; Henriques et al., 2018; OECD, 2018; Machado et al., 2018; Doblin, 2018; Jaeger, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Sutriadi, 2018; Walker, 2018; Benny Ng et al., 2019; Sun et al., 2019; Brochler & Seifert, 2019; Johnston, 2019;Yigitcanlar & Inkinen, 2019; Sycheva et al., 2020; Negro et al., 2020; Zhao, 2020; Almaamory & Slik, 2021; Grandclement & Grondeau, 2021; Zhang et al., 2022; |
|
19 |
حمایت از دانشگاه از پارک صنعتی با فناوری پیشرفته |
||
|
20 |
دسترسی به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی با استعداد و ظرفیت بالا |
||
|
21 |
مراکز رشد و خانههای خلاقیت و نوآوری |
||
|
22 |
دولت معتقد به اقتصاد استارتاپی |
||
|
23 |
شبکهای قوی از آژانسهای پشتیبانی استارتآپ |
||
|
24 |
خودتأمین مالی |
||
|
25 |
سیستم غیرمتمرکز |
||
|
26 |
پارکهای صنعتی تحت حمایت دولت |
||
|
27 |
اقتصاد سرمایهداری |
||
|
28 |
اقتصاد بازار سوسیالیستی مختلط |
||
|
29 |
معافیتهای مالیاتی |
||
|
30 |
خوشه تخصصی |
سختافزار و نرمافزار |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Sturgeon, 2000; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Kushida, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Walker, 2018; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021 |
|
31 |
مهندسی، فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته |
||
|
32 |
علوم طبیعی و محیط زیست |
||
|
33 |
زیست پزشکی و علوم زیستی |
||
|
34 |
رسانه، هنر و خلاقیت |
||
|
35 |
خوشۀ کسبوکارها و سبک زندگی |
||
|
36 |
تنوع مناسب از انواع شرکتها در اندازههای متفاوت |
شرکتهای چندملیتی |
Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Nauwelaers et al., 2014; Kushida, 2015; Engel, 2015; UNIDO, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Maldaner et al., 2018; Walker, 2018; Machado et al., 2018; Henriques et al., 2018; OECD, 2018; Benny Ng et al., 2019; Sun et al., 2019; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Zhang et al., 2022 |
|
37 |
شرکتهای بزرگ |
||
|
38 |
شرکتهای کوچک و متوسط |
||
|
39 |
استارتآپها |
||
|
40 |
کارآفرینان فناوری نوپا |
||
|
41 |
انباشت صنعتی |
تحقیق و توسعه نیمههادی؛ نرمافزار |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Castells & Hall, 1994; Saxenian, 1994; UNIDO, 2015; Sturgeon, 2000; Zhou, 2005; Walker, 2018; Henriques et al., 2018; Maldaner et al., 2018; Jaeger, 2018; OECD, 2018; Machado et al., 2018; Brochler & Seifert, 2019; Sun et al., 2019; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021 |
|
42 |
زیرساختهای پیشرفته با تکنولوژی بالا |
||
|
43 |
شبکههای اجتماعی |
شبکههای بینالمللی قوی |
Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Kushida, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Walker, 2018; OECD, 2018; Machado et al., 2018; Maldaner et al., 2018; Jaeger, 2018; Brochler & Seifert, 2019; Sun et al., 2019; Negro et al., 2020; Grandclement & Grondeau, 2021 |
|
44 |
شبکههای محلی قوی |
||
|
45 |
شبکههای بینالمللی محدود |
||
|
46 |
شبکههای محلی ضعیف |
||
|
47 |
ذیمدخلان |
دانشگاهها |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Haxton, 1998; Sturgeon, 2000; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Gust-Bardon, 2012; Florida & Mellander, 2014; Kushida, 2015; Link & Scott, 2015; Engel, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Henriques et al., 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Jaeger, 2018; Machado et al., 2018; OECD, 2018; Walker, 2018; Maldaner et al., 2018; Johnston, 2019; Wang & Yuh-Shan, 2019; Brochler & Seifert, 2019; Benny Ng et al., 2019; Sun et al., 2019; Negro et al., 2020; Zhao, 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Israilidis et al., 2021 |
|
48 |
دولت |
||
|
49 |
کارآفرینان |
||
|
50 |
سرمایۀ ریسکپذیر |
||
|
51 |
مراکز تحقیقات صنعتی |
||
|
52 |
بخش خصوصی |
||
|
53 |
ارائهدهندگان خدمات |
||
|
54 |
مدیریت |
||
|
55 |
گسترش بازار |
بازار بینالمللی در مقیاس بزرگ |
Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Kushida, 2015; Engel, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Ma, 2018; Pique et al., 2018; Henriques et al., 2018; Machado et al., 2018; OECD, 2018; Jaeger, 2018; Maldaner et al., 2018; Walker, 2018; Negro et al., 2020; Israilidis et al., 2021; Grandclement & Grondeau, 2021 |
|
56 |
بازار داخلی در مقیاس بزرگ |
||
|
57 |
بازار بینالمللی در مقیاس کوچک |
||
|
58 |
بازار داخلی در مقیاس کوچک |
||
|
59 |
برنامهریزی شهری |
یکپارچهنمودن تنوع مردم و رشتهها از راه وحدت هماهنگ و خلاق |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Sturgeon, 2000; Florida, 2002; Anttiroiko, 2004; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Lazaric et al., 2008; Parker, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Charles, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Florida & Mellander, 2014; Nauwelaers et al., 2014; Engel, 2015; Kushida, 2015; Link & Scott, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Henriques et al., 2018; Sutriadi, 2018; Ma, 2018; Machado et al., 2018; Pique et al., 2018; Maldaner et al., 2018; OECD, 2018; Walker, 2018; Jaeger, 2018; Wang & Yuh-Shan, 2019; Sun et al., 2019; Brochler & Seifert, 2019; Negro et al., 2020; Zhao, 2020; Sycheva et al., 2020; Hu et al., 2021; Grandclement & Grondeau, 2021; Israilidis et al., 2021; |
|
60 |
تقویت تعامل چندرشتهای |
||
|
61 |
سیستم حملونقل سریع انبوه |
||
|
62 |
امکانات رفاهی برتر |
||
|
63 |
منطقهبندی با کاربری ترکیبی |
||
|
64 |
تنوع، تراکم و فشرده |
||
|
65 |
زیرساختهای نوآورانه و گسترش دهندۀ دانش ضمنی |
||
|
66 |
ساختمانهای نمادین |
||
|
67 |
زیرساختهای پایدار و هوشمند |
||
|
68 |
مناطق سبز و امکانات فرهنگی و سرگرمی |
||
|
69 |
لایههای چندبعدی و درهمتنیده تکنونپلس |
چشمانداز استراتژیک جهانی |
NSTB, 1991; Urban Redevelopment Authority, 1991; Saxenian, 1994; Sturgeon, 2000; Florida, 2002; Zhou, 2005; Koh et al., 2005; Wang & Zhao, 2006; Wong & Bunnell, 2006 ; Hamaguchi & Kameyama, 2008; Lazaric et al., 2008; Parker, 2010; Charles, 2010; ZGC Administrative Committee, 2010; Ter Wal, 2010; Adams, 2011; Barbera & Fassero, 2011; Borrup, 2011; Gust-Bardon, 2012; Nauwelaers et al., 2014; Florida & Mellander, 2014; Link & Scott, 2015; Kushida, 2015; Engel, 2015; Duff, 2016; Kenney, 2016; Cho & Valler, 2017; Ester, 2017; Doblin, 2018; Machado et al., 2018; Sutriadi, 2018; Ma, 2018; Jaeger, 2018; Pique et al., 2018; OECD, 2018; Henriques et al., 2018; Walker, 2018; Maldaner et al., 2018; Yigitcanlar & Inkinen, 2019; Sun et al., 2019; Brochler & Seifert, 2019; Negro et al., 2020; Sycheva et al., 2020; Zhao, 2020; Grandclement & Grondeau, 2021; Hu et al., 2021; Israilidis et al., 2021 |
|
70 |
راهبری |
||
|
71 |
فرهنگ حامی نوآوری |
||
|
72 |
طراحی و معماری |
||
|
73 |
بهرهورانه |
||
|
74 |
نوآورانه |
||
|
75 |
خلاق |
||
|
76 |
فضای همیاری |
مأخذ: یافتههای پژوهش، 1401
تحلیل تطبیقی یکپارچۀ تکنوپلیسهای مختلف، درک عمیق و منسجم و تصویر روشن و کاملی از آنها را ارائه میکند. بر همین اساس، چهار تکنوپلیس مشهور دنیا متشکل از سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون و واننورث براساس مقولههای 12گانه تحلیل شدهاند که آزمون کیفیت آنها نیز تأیید شده است (جدول 4). تحلیل تطبیقی انواع تکنوپلیسها بیانکننده آن است که دو نوع عمدۀ تکنوپلیس وجود دارد. نوع اول، تکنوپلیسهایی مانند سیلیکون ولی هستند که کارکرد جهانی دارند و بهنوعی راهبری فناوری اطلاعات و ارتباطات را در سطح جهانی انجام میدهند و در خط مقدم تحقیق و توسعۀ کارآفرینی قرار دارند. در همین راستا، سوفیا آنتیپولیس نیز شبکۀ ارتباطات خود را به سطح اروپا گسترش داده و کارکردی جهانی یافته است. با وجود این، دامنۀ ارتباطات و تأثیرگذاری آن محدودتر از سیلیکون ولی است. نوع دوم، تکنوپلیسهایی هستند که در زمینۀ تولید فناوری، کارکرد محلی و منطقهای دارند و در عین حال، به سمت کارکرد جهانی حرکت میکنند. از آن جمله میتوان به ژانگوانکون و واننورث اشاره کرد. در همۀ تکنوپلیسها، دانشگاهها نقش عمده ای دارند؛ بهگونهایکه بیشتر تکنوپلیسها در مجاورت فضایی یک دانشگاه واقع شدهاند. ازلحاظ نهادی و سازمانی، نقش دولت در شکلگیری و شکوفایی تمام تکنوپلیسها قاطع و انکارناپذیر بوده است. حمایت و پشتیبانی دولت بهخصوص در مراحل اولیه، تردید کارآفرینان و سرمایهگذاران برای راهاندازی شرکتهای خصوصی مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات را از بین برده است و در ادامه، ارائه بستههای تشویقی دولت، انگیزه بیشتری برای نوآوری فناوری اطلاعات و ارتباطات در تولید ایجاد کرده است. خاطرنشان میشود در پژوهش حاضر، از ضریب کاپا(Kappa) برای پایایی پژوهش استفاده شده است. نتایج بهدستآمده از کدهای استخراجشده و مقولههای تحققپذیری تکنوپلیس برای دو نفر از خبرگان ارسال شد. پس از گردآوری نظرات، ضریب کاپا محاسبه شد که برابر با 15/7 بوده است. نتایج، نشاندهنده توافق معتبر و مطلوببودن (بالاتر از 6/0) پایایی آن هستند (سرتیپی و همکاران، 1402).
جدول 4- مقایسۀ تکنوپلیس براساس مقولههای دوازدهگانه
|
وان نورث |
ژانگوانکون |
سوفیا آنتیپولیس |
سیلیکون ولی |
تکنوپلیس جنبهها |
|
موقعیت مکانی؛ نیروی کار ماهر؛ نرخهای مالیاتی پایین؛ زیرساختهای پیشرفته و تحمل صفر در برابر فساد |
محیط غنی منابع انسانی تحقیق و توسعه؛ پشتیبانی مناسب توسط زیرساختهای محلی و سیاستهای حمایتی؛ وجود شبکههای نوآوری محلی در بین شرکتها، دانشگاهها و دولتهای محلی و مرکزی |
آبوهوای جذاب ریویرا فرانسه؛ سنت جهانی وطنگرایی؛ حملونقل عالی و زیرساختهای گردشگری بهویژه دسترسی راحت به فرودگاه بینالمللی |
ذهنیت فرهنگی صحیح و حامی نوآوری و کارآفرینی؛ حجم بزرگی از استعدادهای فنی؛ در دسترسبودن زیرساختهای از قبل موجود و شبکۀ بزرگ تأمینکنندگان؛ دسترسی به سرمایه خطرپذیر؛ دسترسی به امکانات آموزشی عالی و مؤسسات تحقیقاتی؛ شبکههای اطلاعاتی بهخوبی توسعهیافته |
عوامل مکانیابی |
|
محصولات دانشگاه ملی سنگاپور |
محصولات دانشگاه سینگهوا[29] و دانشگاه پکن |
محصولات دانشگاه نیس |
محصولات دانشگاه استنفورد |
پایۀ اولیۀ فناوری |
|
نقش قوی دانشگاه ملی سنگاپور در راهاندازی استارتآپها؛ جذب استعدادهای جهانی؛ همکاری تحقیق و توسعه فعال با صنعت |
نقش قوی دانشگاهها برای اسپینآف فناوری؛ تأمین نیروی کار با کیفیت بالا؛ همکاری محدود تحقیق و توسعه با صنعت |
نقش قوی دانشگاه نیس برای اسپینآف فناوری؛ همکاری تحقیق و توسعه فعال با صنعت؛ جذب استعدادهای جهانی |
جذب استعدادهای جهانی؛ نقش قوی دانشگاه استنفورد برای اسپینآف فناوری؛ تأمین نیروی کار با کیفیت بالا؛ همکاری تحقیق و توسعه فعال با صنعت |
نقش دانشگاه |
|
سرمایهداری پیشرفته؛ حمایت دانشگاه از پارک صنعتی با فناوری پیشرفته؛ سرمایۀ مخاطرهپذیر خصوصی |
اقتصاد بازار سوسیالیستی از سال 1992؛ بسیار متمرکز؛ پارکهای صنعتی تحت حمایت دولت؛ خودتأمین مالی |
سرمایهداری پیشرفته؛ غیرمتمرکز؛ سرمایهگذاری بخش خصوصی و دولتی |
دولت معتقد به اقتصاد استارتاپی؛ دسترسی به سرمایههای مخاطرهآمیز فراوان برای کسبوکار جدید؛ شبکهای قوی از آژانسهای پشتیبانی استارتآپ مانند شتابدهندهها، مشاوران حقوقی و مربیان؛ دسترسی به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی با استعداد و ظرفیت بالا |
محرک نوآوری منطقهای |
|
خوشۀ رسانه، مهندسی، علم، فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ خوشۀ زیست پزشکی و علوم زیستی؛ خوشۀ کسبوکارها و سبک زندگی خوشۀ هنر و خلاقیت. |
کارآفرینان/ شرکتهای با فناوری پیشرفته؛ وقفهای حمایتی ؛ مراکز خدمات نوآوری، بازارهای فناوری، مراکز انتقال فناوری، مراکز پایگاه دادههای نوآوری تجاری |
خوشۀ اصلی شامل علوم کامپیوتر، الکترونیک و مخابرات ؛ خوشۀ علوم زیستی و بهداشت ؛ خوشۀ علوم طبیعی و محیط زیست |
شرکتهای فناوری مانند اپل، گوگل آلفابت، متا (فیسبوک سابق) و نتفلیکس[30]؛ شرکتهای سختافزار و نرمافزار مانند سیسکو سیستمز، اینتل، اوراکل و انویدیا[31]؛ غولهایی در زمینههای دیگر ازجمله ویزا و شورون |
خوشۀ تخصصی |
|
شرکتهای بزرگ بینالمللی؛ شرکتهای دولتی و خصوصی سنگاپور |
شرکتهای چندملیتی؛ شرکتهای دولتی و خصوصی فرانسوی و اروپایی |
چند شرکت بزرگ چند ملیتی؛ چندین شرکت بزرگ بومی چینی؛ بسیاری از شرکتهای کوچک و متوسط |
شرکتهای چندملیتی؛ شرکتهای بزرگ بخش خصوصی |
تنوع مناسب از انواع شرکتها در اندازههای متفاوت |
|
فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ زیست پزشکی؛ هنر و خلاقیت |
تولید فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ زیرساختهای فناوری کمتر توسعهیافته |
فناوری اطلاعات و ارتباطات از راه دور؛ بهداشت و علوم زیستی |
تحقیق و توسعه نیمههادی؛ نرمافزار؛ زیرساختهای پیشرفته با تکنولوژی بالا |
انباشت صنعتی |
|
برخی از شبکههای بینالمللی قوی؛ شبکههای محلی قوی |
برخی از شبکههای بینالمللی؛ شبکههای محلی ضعیف |
شبکههای بینالمللی قوی؛ شبکههای محلی قوی |
شبکههای بینالمللی قوی؛ شبکههای محلی قوی |
شبکههای اجتماعی |
|
دولت؛ دانشگاه و مراکز تحقیقاتی و پژوهشی؛ شهرداری |
شهرداری؛ دولت؛ دانشگاه و مراکز تحقیقاتی و پژوهشی |
بخش خصوصی؛ دانشگاه و مراکز تحقیقاتی و پژوهشی؛ دولت؛ بخش عمومی |
دانشگاهها؛ دولت، کارآفرینان؛ سرمایۀ ریسکپذیر؛ مراکز تحقیقات صنعتی؛ ارائهدهندگان خدمات؛ مدیریت |
ذیمدخلان |
|
بازار بینالمللی در مقیاس کوچک؛ بازار داخلی در مقیاس بزرگ |
بازار بینالمللی در مقیاس کوچک؛ بازار داخلی در مقیاس بزرگ |
بازار بینالمللی در مقیاس کوچک؛ بازار داخلی در مقیاس بزرگ |
بازار بینالمللی در مقیاس بزرگ؛ بازار داخلی در مقیاس بزرگ |
گسترش بازار |
|
یکپارچهکردن تنوع مردم و رشتهها در یک وحدت هماهنگ و خلاق؛ تقویت تعامل چندرشتهای از راه پلهای متقابل بین ساختمانها؛ سیستم حملونقل سریع انبوه |
زیرساختهای پایدار و هوشمند؛ منطقهبندی با کاربری ترکیبی، تنوع، تراکم، زیرساختهای نوآورانه و پایدار، فشردگی؛ ساختمانهای نمادین؛ امکانات رفاهی برتر |
سیستمهای حملونقل چندگرهی؛ منطقهبندی با کاربری ترکیبی، تنوع، تراکم، زیرساختهای نوآورانه و پایدار، فشردگی؛ ساختمانهای نمادین؛ امکانات رفاهی برتر |
منطقهبندی با کاربری ترکیبی، تنوع، تراکم، زیرساختهای نوآورانه و گسترشدهندۀ دانش ضمنی، فشردگی؛ ساختمانهای نمادین؛ امکانات رفاهی برتر؛ مناطق سبز و امکانات فرهنگی و سرگرمی |
برنامهریزی شهری |
|
راهبری، برنامهریزی شهری طراحی و معماری، فضای همیاری، بهرهوری و خلاق |
راهبری، طراحی و معماری، بهرهوری |
راهبری، طراحی و معماری، فضای همیاری، بهرهوری و خلاق |
چشمانداز استراتژیک جهانی، فرهنگ حامی نوآوری؛ راهبری، نوآورانه، بهرهورانه، خلاق |
لایههای چندبعدی و درهمتنیده تکنونپلس |
مأخذ: یافتههای نگارنده، 1401
گام پنجم: ارائه یافتهها
تحلیل تطبیقی انواع تکنوپلیسها (سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون) بیانکننده آن است که فرایند تحققپذیری آنها از عوامل مکانیابی و پایۀ اولیۀ فناوری آغاز میشود و بالندگی و شکوفایی آنها به وجود لایههای چندبعدی و درهمتنیده بستگی دارد؛ بر همین مبنا، پس از شناسایی کدهای مرتبط با فرایند تحققپذیری تکنوپلیسها، مدل نهایی در قالب شرایط علّی، مقولۀ محوری، عوامل زمینهای، عوامل مداخلهگر، راهبردها و پیامدها ارائه شده است.
شرایط علّی: متشکل از دولت معتقد به اقتصاد استارتاپی، پایۀ اولیۀ فناوری، دسترسی به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی با استعداد و ظرفیت بالا، انباشت صنعتی، دسترسی به سرمایههای مخاطرهپذیر فراوان برای کسبوکار، حمایت دانشگاه از پارک صنعتی با فناوری پیشرفته، شبکهای قوی از آژانسهای پشتیبانی استارتآپ، خودتأمین مالی، پارکهای صنعتی تحت حمایت دولت، سرمایهداری و جذب استعدادهای جهانی است.
مقولۀ محوری: مشتمل بر دانشگاهها، دولت، کارآفرینان، سرمایۀ ریسکپذیر، مراکز تحقیقات صنعتی، بخش خصوصی، ارائهدهندگان خدمات و مدیریت است.
عوامل زمینهای: متشکل از ذهنیت فرهنگی صحیح مردم محلی، امکانات آموزشی عالی و مؤسسات تحقیقاتی، فراوانی استعدادهای فنی و سرمایۀ انسانی، زیرساختهای کالبدی، گردشگری و حملونقل پیشرفته، آبوهوای جذاب و موقعیت مکانی مناسب، وجود شبکههای نوآوری محلی، شبکههای اطلاعاتی توسعهیافته، محیط چندفرهنگی و جهانوطنی، نرخهای مالیاتی پایین، تحمل صفر در برابر فساد، محیط غنی تحقیق و توسعه و رویکرد محلی حامی نوآوری و کارآفرینی است.
عوامل مداخلهگر: مشتمل بر چشمانداز استراتژیک جهانی، راهبری، فرهنگ حامی نوآوری، طراحی و معماری، ایجاد فضای مبتنی بر بهرهوری و همیاری، نوآورانه و خلاقانه، شرکتهای چندملیتی، شرکتهای بزرگ، شرکتهای کوچک و متوسط، استارتآپها، کارآفرینان فناوری است.
راهبردها: شامل افزایش فعالیتهای تولیدی جدید ازطریق اسپینآفها، سرمایهگذاری جدید و کارآفرینی، تأمین نیروی کار با کیفیت بالا، ایجاد شبکههای بینالمللی و شبکههای محلی قوی، گسترش بازار بینالمللی در مقیاس بزرگ، بازار داخلی در مقیاس بزرگ، تقویت تعامل چند رشتهای، سیستم حملونقل سریع انبوه، امکانات رفاهی برتر، منطقهبندی با کاربری ترکیبی، تنوع، تراکم و فشرده، زیرساختهای نوآورانه و گسترش دهندۀ دانش ضمنی، ساختمانهای نمادین، زیرساختهای پایدار و هوشمند و مناطق سبز و امکانات فرهنگی و سرگرمی است.
پیامدها: شامل شکلگیری خوشههای تخصصی در حوزههای سختافزار و نرمافزار، مهندسی، فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته، علوم طبیعی و محیط زیست، زیست پزشکی و علوم زیستی، رسانه، هنر و خلاقیت، خوشۀ کسبوکارها و سبک زندگی است.
نتیجهگیری
پژوهش حاضر از دو جنبه با پژوهشهای پیشین تفاوت دارد. نخست، ازلحاظ روششناسی، دارای تفاوتهای چشمگیری است. هیچیک از پژوهشهای گذشته با استفاده از تلفیق روشهای فراترکیب و دادهبنیاد، فرایند تحققپذیری تکنوپلیسها را تحلیل نکردهاند. دوم، ازلحاظ محتوایی تاکنون هیچگونه پژوهشی به تحلیل تطبیقی و ارائه مدل نظری فرایند تحققپذیری تکنوپلیسهای مختلف نپرداخته است. پژوهش حاضر برای نخستینبار با مطالعۀ تطبیقی چهار تکنوپلیس معروف جهان مشتمل بر سیلیکون ولی، سوفیا آنتیپولیس، ژانگوانکون و وان نورث، در خصوص فرایند تحققپذیری آنها مدل نظری ارائه کرده است؛ بهگونهایکه مدل استخراجی آن براساس شناسایی شرایط علّی، شرایط زمینهای، عوامل مداخلهگر، پدیدۀ محوری، پیامدها و راهبردها است (شکل شمارۀ 3)؛ افزون بر این، برای کاربست و عملیاتیشدن تکنوپلیسها در کشور، پیشنهادهایی به این شرح ارائه میشود: سرمایهگذاری در دانشگاههای دارای پایۀ فناوری برای حرکت به سمت بنیانگذاری تکنوپلیس؛ تعریف و تدوین بستههای انگیزشی و تشویقی برای سرمایههای مخاطرهپذیر توسط دولت؛ معافیتهای مالیاتی برای راهاندازی شرکتهای دانشبنیان نوپا؛ تعریف قوانین و مقررات تسهیل کنندۀ کسبوکارهای نوپا و رفع موانع قانونی توسعۀ آنها؛ حفظ و جذب استعدادهای برتر، نیروی انسانی ماهر و خلاق؛ حمایت مالی دولت از شکلگیری اکوسیستم استارتآپی؛ ایجاد امکانات رفاهی سطح بالا و زیرساختهای شهرسازی و حملونقل پیشرفته برای تکنوپلیسها.
شکل 3- مدل نظری فرایند تحققپذیری تکنوپلیس براساس نظریه دادهبنیاد و فراترکیب (مأخذ: یافتههای پژوهش، 1402)
[1] Spin off
[2] Castells and Hall
[3] Technopoles of the World
[4] Anne Saxenian
[5] Silicon Valley and Route 128
[6] Adams
[7] Emilia Romagna
[8] Silicon Valley
[9] Fortune 500
[10] Apple, Alphabet's Google, Meta , and Netflix
[11] Cisco Systems, Intel, Oracle, and Nvidia
[12] Visa and Chevron
[13] École nationale supérieure des mines de Paris
[14] City of Science, Culture and Wisdom
[15] Université de Nice
[16] Université de Nice Sophia Antipolis
[17] Chunxian Chen
[18] Zhou
[19] Technology Corridor
[20] Science Park I
[21] Science Park II
[22] Science Park III
[23] Pasir Panjang Road
[24] South Buona Vista Road
[25] National Science and Technology Board
[26] Nanyang Technological University
[27] Ngee Ann Polytechnic
[28] Critical Appraisal Skills Program (CASP)
[29] Tsinghua University
[30] Apple, Alphabet's Google, Meta , and Netflix
[31] Cisco Systems, Intel, Oracle, and Nvidia
)
