بهینه‌سازی روش‌های تأمین ‌مالی شهرداری ایلام: رهیافت MCDM و برنامه‌ریزی خطی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه آموزشی اقتصاد، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

یکی از مشکلات اساسی شهرداری­ها در تأمین مالی پروژه­ها و پوشش هزینه­های خود، اتکا بیش‌ازحد به عوارض ساختمانی و مازاد تراکم است که موجب ناپایداری منابع مالی و درآمدی شده و برنامه­ریزی­های آتی را با مشکل مواجه می­سازد. لذا الگوی تأمین مالی مناسبی که اتکا به این درآمدها را کاهش و درآمدهای مستمر و پایدار را جایگزین نماید از نیازهای اساسی اقتصاد شهری و مالیه محلی است. در این مقاله سعی شده است ضمن بررسی وضعیت درآمدهای شهرداری ایلام، به ارائه الگوی تأمین مالی مناسب با استفاده از 6 معیار عدالت، شفافیت، کارایی، پایداری، کفایت و عملیاتی بودن پرداخته شود. روش پژوهش حاضر تحلیلی ـ اسنادی است و پس از بررسی روند درآمدها و تکمیل پرسشنامه توسط کارشناسان شهرداری ایلام، اوزان ضرایب تابع هدف به‌دست‌آمده و پس‌ازآن با استفاده از روش برنامه­ریزی و تحت دو سناریو، الگوی پژوهش مورد آزمون قرارگرفته است. نتایج حاصل از پژوهش نشان­دهنده اتکا بیش از 40 درصدی درآمدهای شهرداری ایلام به منابع ناشی از ساخت‌وساز و اولویت معیارهای عدالت و شفافیت در اخذ عوارض است. همچنین نتایج نشان­دهنده اهمیت بازنگری شهرداری در اصلاح نرخ عوارض به‌خصوص عوارض بر خودرو است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Financing's Optimization Techniques for Ilam Municipality: MCDM And Linear Programming Approach

نویسندگان [English]

  • Nasrin Karimi
  • Rozita Moayedfar
Department of Economics, Faculty of Administrative Sciences & Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

One of the main problems of municipalities in financing the projects and covering their costs is their too much dependency on property and excess density taxes that results in instability of financial and income resources and makes planning a difficult task. Therefore, an appropriate financing plan to reduce the reliance on these incomes and replacing them with continuous stable ones would be of crucial importance for the urban economy and local finance. So, this paper is designed to study the status of municipal revenues in Ilam and to present an appropriate financing plan using six criteria of fairness, transparency, efficiency, sustainability, adequacy, and being operational. The research is conducted using analytical-documentary method. After investigating the flow of municipal revenues in Ilam, and filling the questionnaires by experts of Ilam municipality, weighting coefficients of objective functions were obtained and then the study plan was examined using programming method under two scenarios. Results of the study suggest that over 40% of Ilam municipality incomes rely on resources from construction, and criteria of fairness and transparency in taxation are in top priority. Moreover, results suggest the importance of reviewing the tax rates especially duties on cars by the municipality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Financing
  • Local Tax
  • Linear programming
  • Multiple-Criteria Decision-Making
  • Ilam Municipality

1-    مقدمه

یکی از بزرگ­ترین چالش­های شهری کمبود خدمات و زیرساخت­های اولیه است. ازاین‌رو به دنبال گسترش شهرنشینی؛ تأمین مسکن، خدمات و زیرساخت­های شهری به معضلی بزرگ برای دولت­ها تبدیل‌شده است. مانعی که در این زمینه بر سر راه شهرداری­هاست، کمبود سطح درآمد نسبت به هزینه‌های آن‌هاست (سازمان شهرداری­ها و دهیاری‌های کشور، 1390). لذا گسترش شهرنشینی به همراه افزایش تقاضا برای خدمات شهر، بیش‌ازپیش ضرورت توجه همه­جانبه به ارتقای مدیریت شهری کارا و بهبود ارائه خدمات به شهروندان را نمایان می‌سازد. امروزه شهرداری­ها به‌عنوان یکی از دولت‌های محلی وظایف گسترده­ای در جهت اداره امور و خدمات شهری بر عهده‌دارند. از سویی یکی از وظایف مهم مدیریت شهری تصمیم­گیری است لذا نیل به این هدف درگرو اخذ تصمیمات مناسب و کاهش خطا درروند تصمیم­گیری و اجراست. تکنیک‌های برنامه­ریزی با داشتن قابلیت بالا در حل و فرمول‌بندی مسائل می­توانند مدیران را در تصمیم‌گیری یاری دهند. ازآنجایی‌که عمده هدف مدیریت شهری بهبود و ارتقای خدمات­رسانی به شهروندان به‌منظور افزایش رضایت­مندی آن‌هاست لذا برنامه­ریزی در جهت استفاده بهینه از منابع موجود و شناسایی و افزایش منابع مالی مستمر و پایدار ضروری است. به همین منظور، هدف این پژوهش ارائه الگوی مناسب تأمین مالی برای شهرداری ایلام با استفاده از روش MCDM و برنامه­ریزی خطی است. الگوی بهینه‌سازی در این پژوهش تحت دو سناریو موردبررسی قرارگرفته است. ابتدا با فرض اینکه شهرداری ایلام ملزم به پوشش هزینه‌ها از محل شش نوع عوارض بوده و قدرت تغییر نرخ عوارض را نداشته باشد و سناریو دوم، با فرض توان شهرداری در سیاست­گذاری و تغییر نرخ عوارض، حل‌شده است.

1-1-  مبانی نظری، تعاریف و مفاهیم

با توسعه جوامع انسانی و رشد شهرها نیاز به بروز و ظهور مدیریت شهری در زمینه­های خدماتی، عمرانی، فرهنگی، شهرسازی و ... به‌وضوح احساس می­شود؛ بنابراین پیشرفت هر کشوری، درگرو مدیریت بهینه شهرها است. در بیشتر کشورهای جهان، مدیریت شهری به‌صورت جامع و در زمینه‌های مرتبط با مسائل شهری بر عهده شهرداری‌هاست و شهرداری­ها به‌عنوان دولت­های محلی شناخته می­شوند و درواقع مؤثرترین نهاد شهری بوده و وظایف و خدمات گسترده‌ای را نیز عهده­دار هستند. نیازهای رو به رشد سازمان­های شهری و منابع محدود و درآمدهای در دسترس باعث شده است که ایجاد منابع کافی و تأمین هزینه­های خدمات شهری یکی از دغدغه­ها و مسائل مهم شهرداری باشد (اکبری و مؤذن­جمشیدی، 1392).

اولین وظیفه شهرداری­ها، ارائه خدمات عمومی شهری و بالتبع، تأمین منابع مالی لازم جهت عرضه مستمر و پایدار آن‌ها است. مقصود از خدمات عمومی شهری، خدماتی است که مسئولیت ارائه آن‌ها بر عهده بخش عمومی است. علت سپردن مسئولیت این خدمات به بخش عمومی آن است که بخش خصوصی به‌تنهایی نمی­تواند این خدمات را به‌کفایت و به میزان بهینه تولید نماید (سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور، 1385).

با توجه به اینکه دارایی­ها و بدهی­های نهاد شهرداری همگانی است، بر پایه نظریه­های اقتصادی و مالیه عمومی، منابع لازم برای سرمایه‌گذاری­های آن باید از راه دریافت مالیات از شهروندان تأمین گردد و در برابر، منافع خصوصی و اجتماعی حاصل از این سرمایه­گذاری­ها، به‌گونه‌ای به تأمین‌کنندگان مالی آن (مالیات­دهندگان) تخصیص یابد که تا اندازه ممکن هر مالیات‌دهنده‌ای که منابع بیشتری می­پردازد منافع بیشتری نیز دریافت نماید و سرمایه‌گذاری‌ها و فعالیت­های شهرداری همخوانی بیشتری با سلیقه­ها و ترجیحات داشته باشد. ازآنجاکه منافع خدمات شهری که شهرداری ارائه می­دهد توسط شهروندان همان شهر استفاده می­شود، طبق الگوی منافع تأمین مالی دولت­های محلی، لازم است همان­ها نیز هزینه تولید فراهم نمودن کالاها و خدمات عرضه‌شده شهرداری­ها را پرداخت نمایند و از کمک­های دولتی نیز برای ایجاد عدالت در ارائه کالاها و خدمات شهری و رفع عدم تعادل­های منطقه­ای نسبت به شهرهایی که توانمندی­های اقتصادی - اجتماعی بالایی دارند، استفاده نمایند. (حسن­زاده و خسروشاهی، 1387).

امروزه در کلیه کشورها، صاحب­نظران مسائل اقتصادی بهترین منبع تأمین هزینه­های دولت را مالیات می­دانند. مالیات محلی که در کشور ما عوارض شهرداری نام‌گرفته، مالیاتی است که مقام محلی نرخ یا پایه آن را مشخص می­سازد و عواید آن را برای مقاصد خاص خود نگه می­دارد (زنگنه شهرکی و حسینی، 1392). قسمت عمده­ای از درآمدهای شهرداری­ها مربوط به عوارض شهری است. عوارض مبلغی است که به‌عنوان جبران هزینه‌هایی که یک مؤسسه عمومی (اداری یا شهرداری) متحمل می­شود در مقابل انجام کار یا خدمت دریافت می­شود (رحیمی­نژاد، 1378).

همزمان با کاهش کمک­های دولت به شهرداری­ها و اعمال سیاست­های خودکفایی سازمان­های محلی، شهرداری­ها جهت تأمین هزینه­های شهری به شیوه‌های مختلفی متوسل شدند. مهم­ترین و عمومی‌ترین این شیوه­ها وضع عوارض جدید با گسترش عوارض موجود بوده است. در سال‌های اخیر بیشترین منبع درآمدی قابل‌اتکای شهرداری­های کشور جهت هزینه­های شهری عمدتاً بر عوارض ساختمان‌ها، فروش تراکم و تغییر کاربری اراضی بوده است (اکبری، 1383).

لذا پس از خودکفایی مالی شهرداری­ها از سال 1362 به بعد، امروزه علاوه بر ناکامی منابع درآمدی، آن‌ها با مسأله­ای به نام پایداری منابع مالی و درآمدی مواجه هستند. بدین معنی که درآمدهای شهرداری­ها از بخش­هایی فراهم می­شوند که در درازمدت اثرات سوء زیادی بر بخش­های مختلف زندگی شهری داشته و به عملیات و فعالیت­های جدید اقتصاد شهری وابسته است (زنگنه، 1392).

همچنین درآمد پایدار به آن دسته از درآمدهای شهرداری گفته می­شوند که از خصایص:

1- تداوم­پذیری (دارای ثبات بوده و حداقل در کوتاه­مدت دچار نوسانات شدید نشوند)،

2- مطلوب بودن (کسب درآمد از آن محل موجب ارتقاء رویکرد عدالت­محوری شود و به ساختارهای زیست­محیطی، کالبدی، اجتماعی و اقتصادی لطمه وارد نیاورد)،

3- انعطاف­پذیری (پایه درآمدی در طی زمان بزرگ شود و همراه با گسترش مخارج، درآمد نیز گسترش یابد تا از مضیقه مالی اجتناب شود)، برخوردار باشند و برای وصول آن بتوان برنامه‌ریزی­های اجرایی لازم را تعریف کرد (طرح جامع درآمدهای پایدار شهرداری تهران، 1386).

وابستگی مالی شهرداری­ها به شرایط رکودی و تورمی بازار و عدم برخورداری از منابع مستمر درآمدی، حداقل برای پاسخگویی به هزینه­های دائمی، برنامه‌ریزی مالی و بودجه­ای میان­مدت و بلند­مدت شهرداری­ها را مختل می­کند. توجه به شیوه­های نه‌چندان منطقی و غیرکارا و عدم پیروی از ضوابط شهرسازی و فروش غیرمنطقی تراکم، علی­رغم بی‌اعتقادی بدنه کارشناسی به شیوه­های ذکرشده و طرح زمزمه­هایی مبنی بر نقش شهرداری­ها در رکود و تورم حادث‌شده بر بخش مسکن شهری (که مولّد قسمت عمده‌ای از اشتغال و ارزش‌افزوده کشور است و با ارتباطات پسین و پیشین زیاد با سایر بخش­ها، در رونق و رکود کشور بسیار مؤثر است)، ایجاب می­کند تا اهتمام بیشتری به مطالعه ساختاری درآمد شهرداری­ها صورت گیرد و با ارزیابی نظام مالی و درآمدی آن‌ها، کمک مؤثری به این نهاد فراگیر و مردمی شود (قادری، 1385).

از سویی رشد جمعیت مهاجر واردشده به شهرها در کنار رشد طبیعی جمعیت، اهمیت شهر و مدیریت شهری را روز‌به‌روز بیشتر می­کند. افزایش تقاضا برای خدمات شهری و بروز مشکلات ناشی از افزایش جمعیت نیازمند مدیریت شهری کارآمد جهت گسترش و بهبود خدمات شهری است. همزمان با تحولات سیاسی و تقسیمات اداری در استان ایلام رشد جمعیت شهر ایلام هم دستخوش تحولاتی بوده است. به‌طوری‌که در طی سال‌های 1355 الی 1365 میزان رشد جمعیت این شهر به 6/10 درصد رسیده است. این افزایش علاوه بر رشد طبیعی، نتیجه مهاجرت ناشی از جنگ تحمیلی بوده است، زیرا روستاییان و اهالی شهرهای مرزی که در معرض آسیب‌های هجوم دشمن بودند، ناگزیر به شهر ایلام پناه آوردند. به‌گونه‌ای که در سال 1365 جمعیت این شهر 89035 تن اعلام گردید، در سال 1375 این رقم به 126346 تن و در سال 1385 به 160355 تن و در آخرین سرشماری در سال 1390 جمعیت شهر ایلام به 172213 تن رسیده است.

شهرداری ایلام نیز مانند سایر شهرداری­ها در ایران جهت تأمین مالی پروژه­ها و ارائه خدمات شهری و انجام سایر وظایف خود اقدام به اخذ عوارض می‌کند. در جدول (1) به بررسی روند درآمدهای شهرداری ایلام طی دوره 1389 تا 1393 پرداخته‌شده است. همان‌گونه که مشخص است درآمدهای شهرداری ایلام وابسته به درآمدهای ساختمانی است؛ به‌طوری‌که همواره بخش زیادی از درآمدها مربوط به فعالیت­های تولید ساختمان بوده است.

 

 

 

جدول (1). بررسی روند درآمدهای شهرداری ایلام طی دوره 89 تا 93 (ارقام به درصد)

ردیف

شرح

سهم وصولی

در سال 89

سهم وصولی

در سال 90

سهم وصولی

در سال 91

سهم وصولی در سال 92

سهم وصولی در سال 93

عوارض اخذشده از ساخت‌وساز

39.27

44.02

52.68

41.56

45.6

1

عوارض بر مازاد تراکم

2.17

0.54

2.35

2.58

3.7

2

عوارض بر پروانه‌های ساختمانی

21

21.78

24

17.64

19.8

3

جریمه کمیسیون ماده 100

15.7

21.56

24.44

18.36

20.7

4

عوارض بر تفکیک اراضی و ساختمانی

0.2

0.07

1.36

2.82

1.1

5

عوارض حذف پارکینگ

0.2

0.07

0.5

0.16

0.28

6

عوارض بر بالکن و پیش­آمدگی

0

0

0.03

0

0.02

عوارض مستمر

51.08

49.58

41.93

43.85

49.79

7

عوارض نوسازی

3.37

2.45

2.6

2.78

2.5

8

عوارض وصولی متمرکز

23

2.7

5

7

11.9

9

درآمد ناشی از بهاء خدمات شهری

18.8

10.17

6.33

5.13

4.5

10

کمک از محل 12 در 1000حقوق گمرکی

0

13.59

5.74

1.38

6

11

عوارض سالیانه خودروهای سواری

0.87

0.95

0.83

0.68

0.26

12

عوارض بلیط مسافرت و باربری

1.35

1.23

1.14

1.16

0.98

13

عوارض اسناد رسمی

0.62

0.58

0.37

0.05

0.24

14

عوارض بر پروانه کسب و پیشه و حق صدور پروانه

0.65

0.59

0.40

0.37

0.37

15

عوارض بلیط هواپیما

0.22

0.13

1.04

0.96

0.6

16

عوارض بر معاملات غیرمنقول

0.90

0.35

1.35

0.97

0.78

17

عوارض بر فروش کالا و خدمات

1.3

16.84

17.13

23.37

16.4

18

عوارض آلایندگی

0

0

0

0

5.26

سایر منابع

9.65

6.4

5.39

14.59

4.61

19

فروش اموال شهرداری

3.45

1.96

0.72

0.07

0.04

20

کمک­های بلاعوض عمرانی و جاری دولت

2.88

1.8

1.21

12.05

1

21

خودیاری شهروندان و هدایای دریافتی

0

0

0.03

0

0

22

درآمد حاصل از وجوه و اموال شهرداری

0.7

0.59

0.38

0.32

0.28

23

سایر موارد

2.62

2.05

3.05

2.15

3.29

جمع کل سال

100

100

100

100

100

مأخذ: معاونت مالی و اداری شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

 

1-2-        پیشینه تحقیق

اکبری و مؤذن­جمشیدی (1392) در مقاله­ای تحت عنوان «مالیات بر ارزش‌افزوده منبع درآمدی پایدار برای مدیریت شهرها» به بررسی وضعیت منابع درآمدی شهرداری­ها و جایگاه سهم منبع درآمدی مالیات بر ارزش‌افزوده در منابع درآمدی شهرداری­ها پرداخته­اند. نتایج مطالعه آن‌ها نشان می­دهد که مالیات بر ارزش­افزوده طی مدت اجرا توانسته است سهم قابل‌توجهی از منابع درآمدی شهرداری­ها را تشکیل دهد و ازجمله درآمدهایی باشد که ضمن پایداری از استمرار مناسب برخوردار است.

اکبری، صامتی، صمدی و نصر اصفهانی (1389)در طی پژوهشی با عنوان الگوسازی مناسب برای تأمین مالی بخش عمومی شهری در ایران دریافتند که با توجه به ترکیب منابع شهرداری­ها وابستگی قابل‌توجهی به درآمدهای حاصل از صدور مجوز ساختمان و تراکم وجود دارد که پیامدهای نامناسبی برای اقتصاد شهری در پی داشته است.

زنور (1388) در مطالعه خود، طراحی نظام درآمدی شهرداری­ها در ایران بدون توجه به مبانی نظری مالیه محلی و نیز تداوم این بی­توجهی در مطالعات انجام‌شده به‌منظور اصلاح این نظام را باعث بروز پیامدهای منفی­ای مانند کاهش کارایی تخصیصی در اقتصاد شهری، ناسازگاری مالیات‌ها و بهای خدمات شهری با اصل انصاف، بی­ثباتی درآمدهای شهرداری و عدم حساب­دهی شهرداری دانسته است. در این بررسی به ارزیابی انواع مالیات‌های محلی پرداخته‌شده است که بر اساس آن از بین اصول هشتگانه (عدالت، کارایی، قابلیت مشاهده، استقلال محلی، صرفه­جویی، کفایت، ثبات و عدم جابجایی)در نظر گرفته‌شده در مطالعه، مالیات‌های محلی بر درآمد، سود و ثروت، معیار عدالت را تأمین می­کنند و مالیات محلی بر املاک تنها در تأمین اصل عدالت با مشکل مواجه است.

اکبری، نصر اصفهانی و بیدرام (1383) در مطالعه خود به بررسی عوامل لازم برای یک ساختار مطلوب درآمدی شهرداری پرداخته­اند. نتایج حاصل نشان می­دهد شش ویژگی: توزیع بار عادلانه، حداقل مزاحمت برای دیگر اهداف، اقتصادی بودن، شفافیت، داشتن حداقل هزینه­های وصول و نیز سیاست مالی برای رسیدن به رشد اقتصادی برای یک ساختار مطلوب درآمدی شهرداری لازم است.

بیبر، گور، ریچ و ژانگ[1] (2013) در بررسی خود به ارزیابی وضعیت تأمین مالی در شهرداری‌های ایالات‌متحده پرداخته­اند. آن‌ها معتقدند که اولاً شاخص­هایی برای اندازه­گیری کیفیت ابزار تأمین­مالی توسط شهرداری­ها ارائه نشده است و ابزارهای تأمین مالی شهرداری­ها باید مورد ارزیابی مجدّد و کیفیت این ابزارها موردبررسی قرار گیرد. ثانیاً تأمین سرمایه‌ای که از طریق بدهی­ها انجام می­گیرد باید مورد بازبینی قرار گیرد که معمولاً مقدار آن بیشتر از مقداری است که شهرداری­ها اعلام می­کنند. درحالی‌که تجزیه‌وتحلیل‌ها نشان می­دهد که افزایش بازگویی مالی شهرداری­ها استفاده از ابزارهای بدهی در تأمین مالی را کاهش می­دهد. در نهایت پیامدهای بازبینی عملکرد شهرداری­ها باید توسط مالیات‌دهندگان و رأی‌دهندگان مورد بررسی قرار گیرد.

سولیوان[2] (2003) معتقد است ترکیب بهینه منابع مالی شهرداری­ها مجموعه­ای از فروش کالا و خدمات شهری، انواع مالیات و عوارض و
کمک­های مالی دولت مرکزی را شامل می­شود. وی با مقایسه بین شهرداری تهران و شهرداری­های آمریکا نشان داد که بیشترین منبع درآمدی شهرداری تهران ناشی از بخش زمین و ساختمان یعنی فروش تراکم است و کمک­های دولتی درصد خیلی کمی را تشکیل می­دهد. درحالی‌که درصد قابل‌ملاحظه‌ای از درآمدهای شهرداری­های آمریکا از محل کمک­های دولتی تأمین می­شود.

پچمن[3] (1987) در ارزیابی مالیات‌ها به‌عنوان یک منبع درآمدی عمده؛ سه هدف عمده انتقال منابع از بخش خصوصی به بخش عمومی، توزیع منصفانه هزینه­ها بین سطوح مختلف و افزایش رشد اقتصادی برای مالیات‌ها را ارائه داده است.

2-         روش تحقیق

این پژوهش با توجه به نحوه گردآوری اطلاعات و داده­ها، توصیفی- اسنادی است و ازاین‌جهت که منجر به ارائه الگوی مناسب تأمین مالی مورداستفاده شهرداری و شورای اسلامی شهر ایلام می­شود، با توجه به نوع هدف کاربردی است؛ همچنین جهت جمع­آوری اطلاعات موردنیاز برای تدوین پیشینه تحقیق و مبانی نظری و تعاریف و مفاهیم آن از روش کتابخانه­ای و مطالعات میدانی استفاده‌شده است. به‌منظور بررسی و شناخت درآمدها نیز از روش اسنادی و میدانی استفاده‌شده و صورت­های مالی شهرداری ایلام برای دوره موردنظر گردآوری‌شده است. ابزار مطالعاتی پژوهش در ابتدا کتب و مجلات معتبر مرتبط، پایان­نامه­ها و سالنامه­های آماری شهرداری ایلام و ... بوده و سپس محاسبات آماری و تجزیه‌وتحلیل داده­ها با استفاده از روش­های کامپیوتری و دستی انجام‌شده است. سایر روش‌های جمع­آوری اطلاعات در این پژوهش مراجعه به شهرداری ایلام و گردآوری سالنامه­های آماری شهرداری و بررسی عملکرد، آمار و سوابق شهرداری و همچنین تکمیل پرسشنامه توسط خبرگان است.

در این پژوهش، از الگوی برنامه­ریزی خطی (LP) جهت ارائه الگوی تأمین­مالی و ارائه مقادیر بهینه عوارض برای شهرداری ایلام استفاده‌شده است. پس از تصریح الگو و به دست آوردن اوزان با استفاده از روش AHP و با استفاده از نرم­افزار
 Expert Choice، الگوی برنامه­ریزی خطی با استفاده از نرم­افزار WIN QSB حل‌شده و مقادیر بهینه هر یک از متغیرها به‌دست‌آمده‌اند. متغیرهای موردبررسی مسئله تصمیم­گیری در این پژوهش به شرح زیر تعریف‌شده‌اند:

X1: عوارض بر آلایندگی: این عوارض به استناد قانون مالیات بر ارزش‌افزوده است. بر اساس بند «د» ماده 38 عوارض کالاها و خدمات، واحدهای تولیدی آلاینده محیط­زیست که استانداردها و ضوابط حفاظت از محیط­زیست را رعایت نمی‌کنند، مشمول پرداخت 1 درصد از قیمت فروش به‌عنوان عوارض آلایندگی هستند.

X2: عوارض بر ارزش‌افزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزش‌افزوده: بر اساس این قانون نرخ مالیات 5/1 درصدی و نرخ عوارض 5/1 درصد بر پایه ارزش‌افزوده تعیین‌شده که به‌حساب خزانه دولت و شهرداری­ها واریزشده و سهم شهرداری­ها در وصولی از کالا و خدمات و معاملات تجاری مانند سهم وزارت دارایی است.[4]

X3: عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر: این نوع عوارض هرساله بر اساس نوع و درجه شغل افراد وصول می­گردد. بر اساس این قانون افراد با شغل­ها و تحت نظام­ها و صنف­های متفاوت مشمول پرداخت ثابت سالانه می­باشند.

X4: عوارض خودرو: بر اساس قانون مالیات بر ارزش‌افزوده بند «ب» ماده 43 قانون مالیات بر عوارض خدمات خاص، کلیه خودروها سالانه معادل 5/1 در هزار ارزش خودرو، عوارض به شهرداری محل پرداخت می­کنند.

X5: عوارض بر دارایی­های غیرمنقول (املاک): به کلیه اراضی و ساختمان‌ها و مستحدثات واقع در محدوده‌ قانونی شهر عوارض خاص سالیانه به‌صورت درصدی از بهای آن‌ها تعلق می­گیرد.

X6: عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساخت‌وساز: بر اساس این قانون شروع هرگونه عملیات ساخت‌وساز (شامل: عوارض تفکیک و تغییر کاربری، عوارض صدور پروانه ساختمان، عوارض فروش تراکم، عوارض بالکن و پیش­آمدگی، عوارض پارکینگ و جرائم ساختمانی) نیازمند اخذ مجوز از شهرداری محل است.

در معرفی عوارض فوق ها پایه­های درآمدی شهرداری به‌عنوان گزینه­های پیش ­روی تصمیم‌گیرنده هستند.

برای محاسبه مقدار درآمد دریافتی از محل هر منبع، پایه تعریف‌شده در ضریب (مستخرج از روش تحلیل سلسله مراتبی) که نشانگر متوسط عوارض یک واحد است، ضرب می­شود. در این پژوهش فرض بر این است که شهرداری ایلام بخواهد مخارج جاری خود را از محل شش نوع عوارض مذکور پوشش دهد.

در این پژوهش مسئله اصلی برنامه­ریز، ارائه الگوی تأمین مالی مناسب برای شهرداری است که باید با توجه به قیود حداقل مخارج، هزینه وصول، منابع موجود و ظرفیت پایه­های اخذ عوارض بتوان میزان کل منابع را حداکثر کرد.

برنامه اسکان بشر سازمان ملل (2009) اصول اساسی در برخورداری از یک نظام مالیاتی مطلوب را داشتن معیارهای کارایی اقتصادی، عدالت، پاسخگویی، کفایت، پایداری، استقلال محلی، حداقل هزینه و سهولت در وصول آن برمی‌شمرد. همچنین هادی زنور (1388) معیارهای عدالت، کارایی، قابلیت مشاهده، استقلال محلی، صرفه‌جویی، کفایت درآمد، ثبات درآمد و عدم جابجایی را اصول لازمه برای یک مالیات محلی مناسب می­داند. از طرفی اکبری و همکاران (1389) الگوی مناسب تأمین مالی با برخورداری از شش اصل عدالت، شفافیت، کارایی، پایداری، کفایت و عملیاتی بودن را شرط یک نظام مالیاتی مطلوب دانسته و برای کلان­شهرها در ایران موردمطالعه قراردادند.

لذا با توجه به مطالب گفته‌شده در جهت رسیدن به الگوی تأمین مالی برای شهرداری ایلام، الگویی با برخورداری از معیارهایی همچون عدالت[5]، شفافیت[6]، کارایی[7]، پایداری[8]، کفایت[9] و عملیاتی‌بودن[10] مناسب تعریف‌شده (اکبری و همکاران، 1389) و تصمیم­گیر باید بر اساس این معیارها و با توجه به گزینه­های پیش رو اقدام به حل مسئله نماید. با توجه به استنتاج 6 معیار مشابه با مطالعه اکبری و همکاران (1389) در ادامه سعی شده است به مقایسه نتایج پژوهش حاضر و پژوهش انجام‌شده آن‌ها برای کلان­شهرهای ایران پرداخته شود. شایان ذکر است که هرکدام از این مطالعات تعاریف نسبتاً متفاوتی از شاخص­ها ارائه داده­اند.

2-1-       ارائه الگو

 در این پژوهش جهت فرمول­بندی الگوی برنامه‌ریزی خطی از روش تصمیم­گیری چند شاخصه استفاده می­شود. در این صورت تصمیم­گیرنده می‌تواند با توجه به هدف مسئله از بین گزینه­های پیشرو بهترین گزینه را انتخاب نماید.

در استفاده از این الگوها باید سه مورد زیر را به‌دقت مدنظر قرارداد:

1-       هدف: که در این پژوهش هدف دستیابی به یک الگوی مناسب تأمین مالی برای شهرداری ایلام است.

2-       شاخص: در اینجا معیارهای مناسب بودن یک الگوی تأمین مالی به‌عنوان شاخص موردبررسی قرار می­گیرند.

3-       گزینه­ها: پایه­های اخذ عوارض نیز به‌عنوان گزینه­های پیش روی تصمیم گیر مورد ارزیابی قرار می­گیرند.

تابع هدف این مسئله برنامه­ریزی از نوع بیشینه‌سازی[11] است و تصمیم­گیرنده قصد انتخاب مقادیر بهینه برای هر یک از متغیرهای تصمیم مسئله را دارد. بیشینه‌سازی به این معنی است که دستیابی به مقادیر بهینه برای گزینه­های تصمیم‌گیری به‌گونه‌ای باشد که درجه اولویت و اهمیت انتخاب­ها بیشترین مقدار ممکن را حاصل نماید. در ادامه از تلفیق دو روش برنامه­ریزی خطی و تصمیم­گیری چند معیاره برای حل مسئله تحقیق استفاده‌شده است.

برای حل این الگو ابتدا ضرایب اهمیت تابع هدف ( )ها با استفاده از روش AHP برآورد شده و سپس محدودیت­ها و مقادیر آن ارائه و محاسبه‌شده است؛ در مرحله بعد با توجه به ضرایب برآوردی از پایه‌های اخذ عوارض، سایر محدودیت­ها و قیود موجود در الگو ارائه و درنهایت مسئله برنامه­ریزی حل و الگوی مناسب تأمین مالی شهرداری ارائه‌شده است. حال با توجه به مطالب گفته‌شده صورت ریاضی مسئله به‌صورت زیر ارائه‌شده است.

MAX (1)                                                

S.t

 

 

در این تابع  ها نشانگر منابع تأمین مالی و پایه‌های اخذ عوارض شهرداری؛ ها نشان­دهنده ضرایب اهمیت؛ ها ضرایب فنی قیدها هستند.


ها نشانگر حداقل یا حداکثر قیدها است که از محاسبات پژوهشگران استخراج شده­است.

2-2-  برآورد ضرایب اهمیت مسئله بهینه­سازی

به منظور استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی ابتدا باید مسئله تصمیم­گیری مورد نظر در قالب یک نمودار درختی ترسیم شود که این نمودار برای مطالعه حاضر به صورت نمودار (1) است :

 

 

 

مأخذ: اکبری و همکاران(1389)

نمودار(1). الگوی درختی مسئله

 

 

 

 به‌منظور تعیین ضرایب اهمیت شاخص­ها و گزینه­ها، پرسشنامه متناسب با عنوان مسئله طرح و بین کارشناسان و مدیران امور مالی و درآمدی شهرداری
 ایلام توزیع و جمع­آوری و با توجه به تکنیک­های موجود درروشAHP ضرایب اهمیت استخراج‌شده است.

3-   یافته های تحقیق

3-1-        رتبه­بندی شاخص­های پژوهش

بر اساس مطالب گفته‌شده در ادامه، نتایج حاصل از تحلیل سلسله مراتبی برای پژوهش حاضر در جدول‌های 2 و 3 که مرتبط با اولویت‌بندی شاخص‌ها و گزینه­ها هستند، آورده شده­اند.

جدول (2). رتبه­بندی شاخص­های پژوهش

رتبه

وزن

شرح

شاخص

1

399/0

عادلانه بودن

C1

2

221/0

شفافیت داشتن

C2

3

158/0

کارایی داشتن

C3

4

117/0

پایداری

C4

5

061/0

کفایت

C5

6

044/0

عملیاتی بودن

C6

مأخذ: محاسبات پژوهش

نتایج بیانگر این است که بالاترین درجه اهمیت متعلق به شاخص عادلانه بودن و پس‌ازآن شفافیت است و شاخص عملیاتی بودن از کمترین درجه اهمیت برخوردار می­باشد. رتبه­بندی این شاخص­ها برای موردمطالعه اکبری و همکاران (1389) برای کلان­شهرهای ایران وزن­های متفاوتی را نتیجه داده و اما ازنظر رتبه­بندی نشان‌دهنده بالاترین درجه اهمیت برای شاخص عدالت و پس‌ازآن شاخص کارایی داشتن و در درجه آخر شاخص کفایت است.

3-2-          رتبه­بندی گزینه­های پژوهش با توجه به شاخص­ها

حال گزینه­های پژوهش با توجه به شاخص­ها رتبه­بندی شده­اند که نتایج به شرح جدول (3) است.

 

جدول (3). رتبه­بندی گزینه­ها با توجه به شاخص­ها

گزینه

شرح

وزن

رتبه

A1

عوارض بر آلایندگی

382/0

1

A2

عوارض بر ارزش‌افزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزش‌افزوده

246/0

2

A3

عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر

161/0

3

A4

عوارض خودرو

098/0

4

A5

عوارض بر دارایی­های غیرمنقول (املاک)

070/0

5

A6

عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساخت‌وساز

042/0

6

               مأخذ: محاسبات پژوهش

 

 

 

نتایج به‌دست‌آمده از رتبه­بندی گزینه­ها به‌منظور دادن الگوی مناسب درآمدی برای شهرداری ایلام حاکی از آن است که عوارض بر آلایندگی و پس‌ازآن عوارض بر ارزش‌افزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزش‌افزوده بالاترین درجه اهمیت را به خود اختصاص داده­اند. همچنین دریافت عوارض تراکم درآمد حاصل از صدور مجوز ساخت‌وساز دارای کمترین درجه اهمیت بوده­اند. این در حالی است که در مورد کلان­شهرها نتایج رتبه­بندی گزینه­ها کاملاً مشابه با پژوهش حاضر اما با وزن‌های متفاوت به‌دست‌آمده است[12].

حال با توجه به ضرایب اهمیت که در جدول بالا ارائه ­شد تابع تصمیم به‌صورت فرمول (2) ارائه می‌شود:

(2)

3-3-           ارائه قیدهای الگو

در این قسمت به معرفی قیدها و محدودیت‌های پیش روی الگو پرداخته‌شده است:

  1. حداقل مخارج شهرداری (برنامه­ریزی برای دوره یک‌ساله 94):

در این بخش با استفاده از داده­های مخارج (هزینه‌های جاری شامل مجموع هزینه­های خدمات اداری و شهری) هزینه­های نگهداری وضع موجود شهر، استخراج و بر اساس روند گذشته پیش­بینی از حداقل مخارج موردنیاز برای سال بعد (سال 94) اعمال می­شود.

جدول (4). برآورد تجربی حداقل مخارج شهرداری ایلام برای برنامه­ریزی سال 94

سال

جمعیت

مخارج جاری

نفر

(هزار نفر)

رشد

(درصد)

وصولی (ریال)

سرانه

ریال

رشد سرانه

1389

169772

-

32193533629

189628

-

1390

172213

437/0

45490675497

264153

39/0

1391

174687

437/0

84247230874

482275

82/0

1392

177197

437/0

130801175326

738168

53/0

1393

179744

437/0

188097755629

1046475

42/0

میانگین

-

437/0

96166074191

544140

54/0

سال 94

182327

-

293832905717

1611571

-

مأخذ: گزارش­های تفریغ بودجه شهرداری و نتایج پژوهش

متوسط رشد سالانه مخارج در دوره برابر با 54 درصد است. در این صورت حداقل مخارج موردنیاز برای سال 94 باید 54 درصد بیشتر از سال ماقبل خود باشد. عدد به‌دست‌آمده از این رابطه در پیش­بینی جمعیت سال 94 ضرب و عدد محاسبه‌شده به‌عنوان حداقل مخارج موردنیاز جاری به‌دست‌آمده است.

3-3-1-  برآورد ضرایب فنی رابطه قید

در این بخش به هرکدام از متغیرها با توجه به میزان وصولی و واحدهای پرداخت‌کننده یک ضریب فنی اختصاص می­یابد.

 

(3)                                        

     i=1,2,…,6

در رابطه (3)  نشانگر حداقل مخارج موردنیاز برای اداره امور شهر و حفظ شرایط موجود توسط شهرداری است؛  نشانگر پایه­های اخذ عوارض؛  نشانگر ضرایب فنی اولین قید اعمال‌شده است که در ادامه برای هرکدام از عوارض محاسبه‌شده است.

عوارض بر آلایندگی

از آنجایی که عوارض آلایندگی از سال 93 به کدهای فعال درآمدی شهرداری ایلام اضافه شده است و برای معدل­گیری در داده­ها و برآورد پتانسیل عوارض، محدودیت وجود دارد از آمار یک سال استفاده و درآمد مأخوذ از این پایه بر جمعیت این سال تقسیم و ضریب فنی استخراج می­گردد.

جدول(5). برآورد ضریب عوارض آلایندگی

شرح

سال

جمعیت (نفر)

مقدار وصولی(ریال)

عوارض آلایندگی

1393

179744

21913830825

ضریب فنی

121917

مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

ضریب عوارض بر ارزش­افزوده

عوارض بر ارزش‌افزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزش‌افزوده از کدهای درآمدی شهرداری ایلام است که برای محاسبه ضریب فنی آن در اینجا با استفاده از پتانسیل عوارض از این محل و جمعیت پیش‌بینی‌شده برای سال­های متفاوت با استفاده از یک میانگین ساده برآورد خواهد شد.

 

 

جدول (6). برآورد ضریب عوارض ارزش‌افزوده

سال

جمعیت

مقدار وصولی(ریال)

سرانه

1389

169772

9476667125

55820

1390

172213

2750541969

15971

1391

174687

8873415397

50796

1392

177197

21514458220

121415

1393

179744

917873085000

274811

میانگین ساده

103762

مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر

 ضریب فنی عوارض کسب و پیشه فعالان اقتصادی در شهر با استفاده از تقسیم میزان وصولی سالانه عوارض بر تعداد واحدهای پرداخت‌کننده این عوارض در شهر ایلام و متوسط ضرایب به‌دست‌آمده حاصل می­گردد.

جدول(7). برآورد ضریب عوارض کسب و پیشه

سال

مقدار وصولی(ریال)

تعداد واحدهای پرداخت‌کننده عوارض کسبی

ضریب

1389

876990751

6000

146165

1390

980351054

6500

150823

1391

967892246

6500

148906

1392

1109246172

7000

158463

1393

1557593555

7100

219379

ضریب فنی

164747

 مأخذ: تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

 

 

 عوارض خودرو

اگر عوارض به‌دست‌آمده از خودرو در هرسال را بر تعداد واحدهای پرداخت‌کننده آن سال تقسیم کنیم ضرایبی به دست می­آید که میانگین ساده آن‌ها ضریب فنی عوارض خودرو است.

جدول (8). برآورد ضریب عوارض خودرو

سال

مقدار وصولی(ریال)

تعداد واحد پرداخت‌کننده

ضریب

1389

1175149953

8500

138253

1390

158024541

7500

21070

1391

1954369452

7000

279195

1392

2043887097

5500

371615

1393

1088501999

5000

217700

ضریب فنی

205566

مأخذ:تراز معین جزء شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

عوارض نوسازی

 ضریب این نوع عوارض با تقسیم وصولی سالیانه بر تعداد املاک به‌دست‌آمده و میانگین ساده این ضرایب به‌عنوان ضریب فنی عوارض نوسازی استخراج می‌گردد. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و
 مسکن سال 1390 املاک عرصه (زمین) و اعیان (بنا) در شهر ایلام تعداد 25418 است. با توجه به اینکه تعداد املاک عرصه و اعیان بین دو مقطع سرشماری در دسترس نبوده است از نرخ رشد املاک شهری در سطح استان ایلام بین دو مقطع سرشماری سال 85 و 90 استفاده و با روش درون­یابی و برون­یابی تعداد املاک شهر ایلام برآورد شده است. تجربه نشان می‌دهد که کمتر از 50 درصد عوارض نوسازی به شهرداری­ها وصول می­گردد و در این بخش با فرض پرداخت عوارض توسط نیمی از صاحبان املاک عرصه و اعیان ضریب فنی مربوطه محاسبه‌شده است.

طبق قانون نوسازی و عمران شهری بر اساس بخشنامه وزارت کشور، از سال 1364 به کلیه اراضی و ساختمان‌ها و مستحدثات واقع در محدوده‌ قانونی شهر عوارض خاص سالیانه به‌صورت درصدی از بهای آن‌ها (که هرسال توسط وزارت کشور اعلام می‌شود) تعلق می­گیرد. عوارض نوسازی و عمران شهری نه بابت نوسازی املاک بلکه از تمامی املاک و مستغلات سطح شهر برای نوسازی و اصلاح امور عمومی که تمامی مردم در آن دخیل هستند و از آن منتفع می­شوند، اخذ می­گردد.

 

جدول(9). برآورد ضریب عوارض نوسازی

سال

مقدار وصولی(ریال)

تعداد املاک عرصه و اعیان

تعداد واحد پرداخت‌کننده

ضریب

 

1389

4551007007

24832

12416

366543

 

1390

4079088191

25418

12709

320960

 

1391

6153618740

26017

13008

473064

 

1392

8383217445

26631

13315

629600

 

1393

10470034710

27260

13630

768161

 

ضریب فنی

511666

 

مأخذ: تراز معین جز شهرداری ایلام و محاسبات پژوهش

 

عوارض بر تراکم و صدور مجوز ساخت‌وساز

مجموع عوارض مربوط به صدور مجوز ساخت‌وساز (شامل: عوارض تفکیک و تغییر کاربری، عوارض صدور پروانه ساختمان، عوارض فروش تراکم، عوارض بالکن و پیش­آمدگی، عوارض پارکینگ و جرائم ساختمانی) در مهروموم‌های موردبررسی بر تعداد پروانه­های ساختمانی صادرشده در همان سال تقسیم و متوسط به‌دست‌آمده مبنای محاسبه ضریب فنی قرار می­گیرد.

جدول (10). برآورد ضریب عوارض تراکم و صدور مجوز ساخت‌وساز

سال

مقدار وصولی(ریال)

تعداد پروانه­های صادرشده

ضریب

1389

32694593038

482

67831105

1390

37909172812

626

60557784

1391

67983769944

390

174317358

1392

72028346900

294

244924377

1393

110466627374

503

219615561

ضریب فنی

153449237

مأخذ: سالنامه آماری مرکز آمار، ترازنامه شهرداری و محاسبات پژوهش

3-3-2- محدودیت بودجه وصول

هزینه وصول یک کد درآمدی نباید بیشتر از 5 درصد کل وصولی از آن محل باشد (اکبری و همکاران، 1389) و به‌صورت رابطه (5-5) نشان داده می­شود:

(4)                                    

با توجه به محدودیت مخارج وصول این قید به‌صورت زیر بازنویسی شده است:

(5)            

در رابطه بالا  نشانگر ضرایب فنی هزینه وصول پایه‌های اخذ عوارض است. ازآنجایی‌که در شهرداری ایلام ثبت هزینه­ها به‌صورت عملیاتی و به تفکیک فعالیت­ها انجام نمی­گیرد؛ هزینه وصول هر یک از پایه‌های درآمدی بر اساس داده­های خام صورت­های مالی شهرداری، نسبتی از وصولی عوارض و با استفاده از تجربه سایر شهرداری­ها برآورد شده و نتیجه آن به‌صورت رابطه (5) نمایش داده‌شده است.

(6)

1217

3-3-3-  ارائه فرم نهایی قیدها

نتایج کلی برآوردها در جدول(11) قابل‌مشاهده است:

جدول (11). ضرایب فنی رابطه حداقل مخارج

پایه

شرح متغیر

میانگین ریال بر واحد

هزینه وصول (ریال)

X1

آلایندگی

121917

1217

X2

ارزش‌افزوده

103762

3113

X3

کسب و پیشه

164747

41187

X4

خودرو

205566

10277

X5

نوسازی

511666

51166

X6

صدور پروانه ساخت

153449237

7672461

مأخذ: محاسبات پژوهش­

 

 

بر اساس قید حداقل مخارج برای حل الگو برنامه‌ریزی برای دوره یک‌ساله رابطه (7) ارائه می­گردد.

(7)

 

محدودیت مقداری

الف) محدودیت مقداری بر عوارض آلایندگی

این عوارض به استناد قانون مالیات بر ارزش‌افزوده باید از واحدهای آلاینده، وصول و به‌حساب شهرداری واریز گردد. محدودیت مقداری برای دوره برنامه­ریزی یک­ساله و پیش­بینی جمعیت برای این دوره (سال 94) محاسبه‌شده است.

8)X1 ≤ 18232                                                

ب) محدودیت مقداری عوارض ارزش‌افزوده

در اعمال قید مقادیر برای ارزش‌افزوده نیز از جمعیت پیش‌بینی‌شده برای برنامه­ریزی یک­ساله استفاده‌شده است.

X2 ≤ 182327 (9)                                                           

پ) محدودیت عوارض کسب و پیشه

بر اساس نرخ رشد تعداد واحدهای کسبی در طی دوره پنج‌ساله و با احتساب نرخ رشد ثابت، در سال 94 حدود 7400 واحد کسبی در شهر ایلام مشغول فعالیت­اند.

(10)                                                     X3 ≤ 7400

 

 

ج) محدودیت عوارض خودرو

برای اعمال این قید از تعداد خودروهای شهر ایلام استفاده‌شده است. تعداد خودروهای شهر ایلام در حال حاضر در حدود 70000 خودرو برآورد شده است که باید سالانه نسبتی از ارزش برآوردی خود را به شهرداری­ها پرداخت کنند.

(11)                                                     X4 ≤ 70000

د) محدودیت عوارض دارایی­های غیرمنقول (املاک)

بر اساس نرخ رشد املاک ایلام در سال 94 حدود 27900 واحد ملکی عرصه و اعیان در سطح شهر قرار خواهند داشت که شهرداری­ها با اتخاذ تصمیمات و راهکارهای جدید می­توانند از این محل کسب درآمد کرده و عوارض وصولی مذکور را به مصرف نوسازی و عمران شهری برسانند.

(12)                                                       X5≤ 27900                       

ه) محدودیت عوارض بر صدور پروانه ساختمانی

در طی دوره مطالعه هیچ­گونه محدودیتی در صدور مجوز ساختمانی از جانب شهرداری ایلام وجود نداشته و در صورت تقاضای شهروندان شهرداری در قالب رعایت قوانین و مقررات شهرسازی اقدام به صدور پروانه­های ساختمانی کرده است.

3-4-   بهینه­سازی الگو

با توجه به برآورد ضرایب تابع هدف و قیدها در بخش­های قبلی، صورت ریاضی مسئله ارائه و در شرایط مختلف و با در نظر گرفتنYهای متفاوت بهینه­سازی می­شود.

 

(13)

 

S.t

 

 

.

.

.

 

 

رابطه ارائه‌شده یک الگو استاندارد LPاست که در آن Xj متغیرهای تصمیم؛ C jضرایب تابع هدف؛ aijضریب متغیرهای تصمیم در محدودیت­های کارکردی وb محدودیت­های کارکردی هستند.

3-4-1- بهینه‌سازی برای تأمین حداقل مخارج نگهداری وضع موجود (سناریوی اول)

تحت این سناریو فرض بر این است که شهرداری توان تغییر و یا اصلاح نرخ عوارض را نداشته و ملزم به پوشش مخارج جاری خود از محل شش نوع عوارض ذکرشده می­باشد. لذا اگر حداقل مخارج برای نگهداری وضعیت موجود مقدار 293832905717 ریال باشد و با توجه به هزینه وصول و محدودیت­های مقداری مذکور در بخش‌های قبل، صورت ریاضی مسئله برنامه­ریزی یک‌ساله به‌صورت رابطه (14) ارائه‌شده است.

(14)                                                      

    S.t:

 

1217  

 ≤ 182327

 ≤ 182327

 ≤ 7400

 ≤ 70000

 ≤ 27900

Xi>0, i=1,2,…,6

با توجه به جدول (12) مشخص است که برای تأمین مالی حداقل مخارج نگهداری وضع موجود باید حدود 75 درصد درآمدها از محل صدور پروانه ساختمانی تأمین شود. این وضعیت نشان می­دهد که سایر پایه­های درآمدی کفایت لازم را نداشته و شهرداری جهت حفظ وضعیت موجود خود باید به صدور پروانه­های ساختمانی زیادی اقدام کند این در حالی است که تجربه نشان داده است تقاضا برای اخذ مجوز در بهترین حالت در طی دوره موردمطالعه 626 مجوز در سال 1390 بوده است و درصورتی‌که شهرداری وضعیت اخذ عوارض از سایر منابع را اصلاح نکند نگهداری وضعیت موجود با اتکا به این منابع غیرممکن است.

 

جدول (12). مقادیر بهینه در شرایط نگهداری وضعیت موجود

نماد

عنوان عوارض

مقدار بهینه متغیر

درآمد (ریال)

سهم (درصد)

X1

آلایندگی

182327

22228760859

55/7

X2

ارزش‌افزوده

182327

18918614174

45/6

X3

کسب و پیشه

7400

1219127800

4/0

X4

خودرو

70000

14389620000

9/4

X5

نوسازی

27900

14275481400

9/4

X6

پروانه ساختمان

1451

222654842887

8/75

درآمد بهینه

293،686،447،120

100

         مأخذ: محاسبات پژوهش

جدول (13). ضرایب و محدودیت­های تابع هدف با شرط نگهداری وضع موجود

نماد

عنوان عوارض

ضریب تابع هدف

ضریب قید درآمد

ضریب قید هزینه

حد بالای مقدار متغیر

X1

آلایندگی

0.382

121917

(1217)

182327

X2

ارزش‌افزوده

0.246

103762

(3113)

182327

X3

کسب و پیشه

0.161

164747

(41187)

7400

X4

خودرو

0.098

205566

(10277)

70000

X5

نوسازی

0.070

511666

(51166)

27900

X6

پروانه ساختمان

0.042

153449237

(7672461)

بدون محدودیت

حداقل درآمد موردنیاز

293832905717

    مأخذ: محاسبات پژوهش

 

3-4-2- بهینه­سازی الگو با فرض کاهش هزینه­های اخذ عوارض و آزادی از محدودیت­ها (سناریو دوم)

اگر سیستم درآمد شهرداری در شرایط کاراتری درآمدها را وصول کند و با فرض اینکه کارایی در کاهش هزینه­های وصول نمایان شود، مجموع هزینه­ها می­تواند به‌طور متوسط تا 20 درصد وضعیت موجود کاهش یابد (نصر اصفهانی، 1390).

تحت این سناریو شهرداری توان اصلاح نرخ عوارض را داشته و در صورت لزوم می­تواند سیاست­گذاری جدیدی در جهت تغییر یا اصلاح نرخ عوارض اعمال کند. درصورتی‌که هیچ قید مقداری برای متغیرها وجود نداشته باشد مسئله در حالت غیرقابل‌حل قرار خواهد گرفت. حال با فرض وجود دو قید مقداری برای عوارض آلایندگی و ارزش‌افزوده به علت جدید بودن این عوارض و اعمال محدودیت بر عوارض کسب و پیشه به علت آسیب­پذیر بودن فعالان اقتصادی در شرایط فعلی بازار و همچنین با اعمال فرض کاهش هزینه وصول عوارض به 20 درصد مقدار فعلی، الگو موردبررسی قرارگرفته و صورت ریاضی مسئله به‌صورت رابطه (15) است:


(15)

1217

X1≤ 182327

X2≤ 182327

X3≤ 7400

 

جدول (14). ضرایب و محدودیت­های تابع هدف با شرط نگهداری وضع موجود و شرط کاهش هزینه وصول

نماد

عنوان عوارض

ضریب تابع هدف

ضریب قید درآمد

ضریب قید هزینه

محدودیت(بیشترین) مقدار متغیر

X1

آلایندگی

0.382

121917

(243)

182327

X2

ارزش‌افزوده

0.246

103762

(622)

182327

X3

کسب و پیشه

0.161

164747

(8237)

7400

X4

خودرو

0.098

205566

(2055)

بدون محدودیت

X5

نوسازی

0.070

511666

(10233)

بدون محدودیت

X6

پروانه ساختمان

0.042

153449237

(1534492)

بدون محدودیت

حداقل درآمد موردنیاز برای نگهداری وضعیت موجود

293832905717

     مأخذ: محاسبات پژوهش

 

 

 

حال با اعمال محدودیت بر عوارض آلایندگی، ارزش‌افزوده و کسب و پیشه و با شرط کارایی
 وصول عوارض برای نگهداری وضع موجود شهرداری الگو موردبررسی قرار می­گیرد.

 

جدول (15). مقادیر بهینه با شرط نگهداری وضع موجود

نماد

عنوان عوارض

مقدار بهینه متغیر

درآمد (ریال)

سهم (درصد)

X1

آلایندگی

182327

22228760859

6/7

X2

ارزش‌افزوده

182327

18918614174

4/6

X3

کسب و پیشه

7400

1219127800

5/0

X4

خودرو

1223288

251466421008

5/85

X5

نوسازی

0

0

0

X6

پروانه ساختمان

0

0

0

درآمد بهینه

293832923841

100

            مأخذ: محاسبات پژوهش­

 

نتایج نشان می­دهد در صورت اعمال محدودیت در عوارض آلایندگی، ارزش‌افزوده و کسب و پیشه و با فرض کارایی هزینه­های وصول برای نگهداری وضع موجود شهرداری باید حدود 85 درصد از درآمدهای خود را از محل عوارض بر خودرو تأمین نماید. با فرض ثبات نرخ رشد تعداد خودروها، این نرخ عوارض سالیانه خودروها است که باید اصلاح شود.

 

جدول (16). تغییر نرخ عوارض خودرو برای نگهداری وضع موجود

نماد

عنوان عوارض

مقدار بهینه درآمد

تعداد واحد پرداخت‌کننده

متوسط نرخ بهینه

نرخ موجود

افزایش نرخ

X4

خودرو

251466421008

70000

3592377

205566

17

         مأخذ: محاسبات پژوهش

 

 نتایج حاکی از آن است که با حدود 17 برابر کردن نرخ عوارض خودرو می­توان هزینه­های جاری شهرداری را از محل چهار نوع عوارض آلایندگی، ارزش‌افزوده، کسب و پیشه (با داشتن محدودیت مقداری) و عوارض خودرو پوشش داد و با توجه به شرایط موجود به نظر نمی­رسد که بتوان از سایر منابع به‌عنوان جایگزینی برای عوارض ساخت‌وساز استفاده کرد؛ اما در صورت اعمال محدودیت بر عوارض آلایندگی و ارزش‌افزوده و کسب و پیشه و با فرض کارایی هزینه­های وصول، عوارض خودرو است که باید موردبازنگری قرارگرفته و نرخ­های عوارض آن اصلاح گردد. این در حالی است که در موردمطالعه اکبری و همکاران (1389) برای کلان­شهرها عوارض بر دارایی (املاک) به‌عنوان جایگزینی برای عوارض ساخت‌وساز مورد تأکید قرارگرفته شده است.

1-    نتیجه­گیری و پیشنهادها

در این پژوهش ابتدا به بررسی درآمدهای شهرداری ایلام پرداخته شد و مشخص شد که در طی دوره 5 ساله موردبررسی همواره بیش از 40 درصد درآمدهای شهرداری ایلام از محل فعالیت‌های مربوط به ساخت‌وساز کسب می‌گردد. در ادامه با استفاده از تکمیل پرسشنامه و روش AHP اوزان ضرایب تابع هدف در نرم­افزار Expert Choice به دست آمد و پس‌ازآن الگوی پژوهش با استفاده از نرم­افزار WIN QSB حل شد و نتایج مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. نتایج نشانگر آن است که شهرداری ایلام باید با رعایت اولویت معیارهای عدالت، شفافیت، کارایی، پایداری، کفایت و عملیاتی بودن سیاست­های مالیات‌ستانی خود را موردبازنگری قراردهد. از سوی دیگر اولویت­بندی گزینه­ها به‌گونه‌ای است که عوارض بر آلایندگی، عوارض بر ارزش‌افزوده همراه با دریافت مالیات بر ارزش‌افزوده و عوارض کسب و پیشه بر فعالان اقتصادی در شهر دارای اهمیت بالاتر و پس‌ازآن عوارض خودرو، عوارض بر دارایی­های غیرمنقول (املاک) و عوارض بر تراکم و درآمد حاصل از صدور مجوز ساخت‌وساز قرار دارند. همچنین نتایج بیانگر آن است که اگر شهرداری ایلام بخواهد از 6 نوع عوارض ذکرشده این پژوهش برای تأمین مخارج جاری خود استفاده کند؛ به علت عدم کارایی عوارض تا حد زیادی باید به درآمدهای ناشی از صدور پروانه ساختمانی تکیه کند و ازآنجایی‌که صدور پروانه­ها بسته به تقاضای مردم برای فعالیت‌های ساختمانی است لذا به نظر نمی­رسد با استفاده از این عوارض بتوان مخارج شهرداری را پوشش داد و شهرداری باید در جهت کاهش هزینه‌های وصول عوارض و اصلاح نرخ سایر عوارض چاره­اندیشی کرده و اتکا به درآمدهای ساختمانی را تا حدودی کاهش دهد. درصورتی‌که شهرداری توان تغییر نرخ عوارض را داشته باشد، اصلاح نرخ عوارض خودرو باید در دستور کار شهرداری و شورای اسلامی شهر ایلام قرار بگیرد.

-        پیشنهاد‌ها

  • کلیه مشمولین پرداخت مالیات محلی به شهرداری (مانند صاحبان خودرو و املاک) در سطح شهر باید شناسایی و ملزم به پرداخت عوارض شوند و تکیه‌بر عوارض ساختمانی نباید شهرداری را از توجه به سایر منابع درآمدی غافل سازد.
  • جهت اخذ عوارض آلایندگی شهرداری باید کلیه واحدهای آلاینده در سطح شهر را شناسایی کرده و اطلاعات این واحدهای آلاینده در اختیار سازمان حفاظت از محیط­زیست قرار گیرد. با پیگیری سازمان حفاظت از محیط­زیست عوارض از این واحدهای آلاینده اخذ و بخشی از آن به‌حساب شهرداری واریز می­گردد.
  • جهت اخذ عوارض سالیانه خودرو، شهرداری باید اطلاع دقیقی از تعداد خودروها در سطح شهر داشته و جهت اخذ به‌موقع این عوارض می­تواند از همکاری نیروی انتظامی استفاده نماید.
  • لازم است که شهرداری به تکمیل و به‌روزآوری فرم­های ممیزی املاک -که بتوان موارد مشمول پرداخت مالیات و عوارض را در آن موردمحاسبه قرار داد- اقدام نماید و با آشنایی کارکنان مسئول ممیزی املاک از شرایط پرداخت مالیات می­توان به افزایش درآمدهای شهرداری از این محل کمک کرد.


[1].Baber & Gore & Rich & Zhang

[2].O, Sollivan

[3].Pechman

[4]- جهت مطالعه بیشتر به کتاب قانون مالیات بر ارزش‌افزوده، قانون برنامه پنجم توسعه مصوب سال 1389 مراجعه شود.

[5]- به این مفهوم که میزان عوارض تناسبی با سهم خدمات استفاده‌شده، داشته باشد و شهروندانی که به یک‌میزان از خدمات استفاده می‌کنند برابر هم عوارض پرداخت کنند.

[6]- بدین معنا که عوارض باید مستقیم، ساده، روشن و قابل‌محاسبه برای هر شخص غیرمتخصص باشد.

[7]- به این معنی که اخذ عوارض از یک محل بر سطح عمومی قیمت­های پایه اخذ عوارض تأثیری نگذارد.

[8]- به این معنی که پایه درآمدی در حداقل کوتاه­مدت از نوسانات و تغییرات ادواری اقتصاد محلی تأثیر نپذیرد.

[9]- درآمد حاصل از مالیات، باید برای تأمین مالی و ارائه خدمات به شهروندان آن محل کافی باشد.

[10]- اخذ عوارض باید با توجه به شرایط اقتصاد ایران قابل‌اجرا و با توجه به هزینه و زمان اخذ عوارض قابل توجیه باشد.

[11].Maximization

[12]- برای انتخاب صحیح گزینه­ها در پژوهش حاضر تعداد زیادی از مقالات و تحقیقات موردبررسی قرار گرفت و نهایتاً با توجه سهم عوارض شش­گانه موردبررسی در این پژوهش، از درآمدهای پایدار شهرداری ایلام، گزینه­هایی مشابه با درآمد موردمطالعه اکبری و همکاران برای کلان‌شهرها در ایران انتخاب شد اما عوارض بر سوخت و عوارض بر معاینه فنی به علت سهم ناچیز از درآمدهای پایدار شهرداری ایلام در دوره موردمطالعه در نظر گرفته نشده­است.

اکبری، نعمت­اله؛ مؤذن­جمشیدی، هما. (1392). مالیات بر ارزش‌افزوده منبع درآمدی پایدار برای مدیریت شهرها(مطالعه موردی: کلان شهر اصفهان). پنجمین کنفرانس برنامه­ریزی و مدیریت شهری، مشهد، 4و5 اردیبهشت 1392.

اکبری نعمت اله؛ نصراصفهانی، رضا و بیدرام، رسول. (1383). ظرفیت سنجی اقتصاد شهر برای تأمین درآمد شهرداری موردمطالعه عوارض نوسازی عمران شهری در شهر اصفهان. مجموعه مقالات اولین همایش شهرداری‌ها و اقتصاد شهری، پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، تهران، خرداد 1383.

اکبری، نعمت اله؛ صامتی، مجید؛ صمدی، سعید و نصراصفهانی، رضا. (1389). الگوسازی مناسب برای تأمین مالی بخش عمومی شهری در ایران(مطالعه موردی: شهرداری اصفهان). فصلنامه تحقیقات الگو­سازی اقتصادی،1 ، 185- 155.

رحیمی­نژاد، مرتضی. (1378). آشنایی با شهرداری. اصفهان : نشر مولف.

زنگنه­شهرکی، سعید؛ حسینی، سیدعلی. (1392). مدیریت اقتصادی شهر با تأکید بر مالیات محلی و متغیرهای مؤثر بر آن (مطالعه موردی: شهر تهران). فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، 2(1)، 106- 87.

یاری، حمید. (1390). مروری بر روش­های تأمین مالی و سرمایه­گذاری در پروژه­های شهرداری. تهران: انتشارات سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور، راه دان.

سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور. (1385). آشنایی با حوزه فعالیت مالی شهرداری ها. سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور، مرکز مطالعات و خدمات تخصصی شهری و روستایی، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.

سازمان شهرداری‌ها و دهیاری های کشور. (1383). اقتصاد شهری و شهرداری‌ها سال 1381. تهران:  انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

معاونت مالی و اداری، اداره کل تشخیص و وصول درآمد. (1386). طرح جامع درآمدهای پایدار و سایر منابع مالی شهرداری تهران. تهران: گزارش مصوب شصت و چهارمین، شصت و ششمین، شصت و هشتمین جلسات رسمی- علنی فوق­العاده و عادی مجلس شورای اسلامی شهر تهران (دوره سوم).

قادری، جعفر. (1385). ارزیابی نظام مالی و درآمدهای شهرداری­ها در ایران. فصل­نامه بررسی‌های اقتصادی، 3(3)، 47- 21.

سازمان شهرداری های کشور. (1381). شیوه‌های افزایش درآمد و کاهش هزینه شهرداری‌ها. تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

نصر اصفهانی، رضا. (1390). ارائه الگوی مناسب تأمین مالی بخش عمومی شهری در ایران(مطالعه موردی شهرداری اصفهان). پایان‌نامه دکتری، دانشگاه اصفهان.

حسن­زاده، علی؛ خسروشاهی، پرویز. (1388). الگوی تأمین مالی کارآمد برای شهرداری­های کلان­شهرها(مطالعه موردی: شهرداری تهران). اولین همایش مالیه شهرداری، مشکلات و راهکارها، تهران،  مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه صنعتی شریف.

هادی زنوز، بهروز. (1388). مبانی نظری نظام درآمدی شهرداری­ها. ماهنامه اقتصاد شهر، 1(2)، 27- 4.

Baber, W.R., Gore, A.K., Rich, K.T., Zhang, J.X. (2013). Accounting restatements, governance and Municipal debt financing. Journal of Accounting And Economics, 56(2-3),  212-227.

O, sollivan, A. (2003). Urban Economic.  Mc Graw-Hill Higher Education.

Pechman,  J. (1987). Federal Tax Policy. Washington D.C: Brooking Institution.